Vòng đao qua đầu và qua lưng đúng là để sống đao lướt sát lưng, sát vai, còn lưỡi đao luôn quay ra ngoài; mũi đao chúc xuống khi đi qua sau lưng; tay không cầm đao giữ nhịp và che chắn trước người. Đây là động tác che thân cơ bản của nhiều bài đao, và cũng là động tác người mới hay tự va vào tay, vào đầu nhất.
Đao tập ở lớp phong trào là đao gỗ hoặc đao kim loại không lưỡi, mũi tù. Dù vậy, một cây đao kim loại đi sai quỹ đạo vẫn đủ gây chấn thương. Bài này giải thích cơ chế động tác, cảm giác đúng và sai, cách tiến từ đao gỗ sang đao kim loại, bảng lỗi, và câu hỏi nên hỏi thầy. Tên gọi động tác tuỳ môn có thể khác; khi bài của lớp dạy khác, làm theo thầy.
Vì sao phải giữ sống đao sát người
Đao là binh khí một lưỡi, sống dày. Khi đao vòng qua đầu và qua lưng, chỉ có sống đao được phép chạm hoặc gần chạm người. Nếu lưỡi quay vào trong, ở đao sắc đó là tự cắt mình; ở đao tập, đó là thói quen sai sẽ đi theo bạn sang mọi bài. Giữ lưỡi quay ra ngoài cũng là giữ đao luôn ở trạng thái che chắn: ai áp sát từ sau vai sẽ gặp lưỡi đao trước.
Giữ sống đao sát người còn làm vòng đao nhỏ và nhanh. Đao càng xa người, vòng càng rộng, càng nặng tay và càng chậm. Người mới hay sợ va nên đẩy đao ra xa lưng, rồi lại phải gồng vai để kéo vòng đao rộng ấy về trước. Cảm giác đúng là đao như trượt quanh người theo một đường ray sát vai, khuỷu tay cầm đao gập nhọn, và động tác đến từ việc xoay vai, không phải từ việc vung cánh tay.
Cảm giác sai thường gặp có ba kiểu. Một là thấy đao kéo cánh tay ra xa sau lưng, vai đau nhói ở mặt trước: vòng quá rộng. Hai là mặt đao vỗ phẳng vào lưng: cổ tay đã xoay đao nằm ngang. Ba là lưỡi đao cạ vào gáy hoặc tai: mũi đao không chúc xuống khi qua sau lưng. Gặp kiểu thứ ba, dừng ngay và tập lại bằng đao gỗ.
Vòng đao qua đầu từ thế cầm đao tay phải
Mô tả dưới đây cho người cầm đao tay phải. Người cầm tay trái đảo bên. Bắt đầu bằng đao gỗ, tốc độ chậm.
- Đứng thế theo lớp, đao trước người, lưỡi hướng xuống hoặc hướng ra trước tuỳ bài. Tay trái để trước ngực hoặc chạm cổ tay phải tuỳ môn.
- Nâng tay phải lên ngang trán, cổ tay xoay để mũi đao chúc xuống phía sau vai trái. Lúc này sống đao hướng vào lưng, lưỡi quay ra.
- Đưa đao lướt sau lưng từ vai trái sang vai phải, sống đao gần chạm lưng. Khuỷu tay phải ở trên đầu, gập nhọn.
- Khi đao ra tới sau vai phải, xoay cổ tay đưa đao về trước người, mũi đao trở lại hướng về phía trước.
- Kết thúc bằng một nhát chém hoặc thế che theo bài. Tay trái trở về vị trí che trước ngực.
- Làm mười vòng chậm, dừng kiểm tra vai và gáy, rồi đổi sang chiều ngược lại nếu bài có.
Vòng đao qua lưng không qua đầu là biến thể thấp hơn: tay cầm đao ngang vai, đao lướt ngang lưng ở tầm bả vai. Nhiều lớp dạy biến thể này trước vì không có nguy cơ va đầu. Hỏi thầy nên tập cái nào trước.
Tay không cầm đao: không phải để trang trí
Che trước người. Khi đao đang ở sau lưng, phía trước bạn trống. Tay không cầm đao đặt trước ngực hoặc trước mặt để che khoảng trống đó. Trong bài quyền, đây là chi tiết thầy nhìn đầu tiên.
Giữ nhịp. Ở nhiều bài, tay không cầm đao chạm nhẹ vào cổ tay cầm đao ở điểm bắt đầu và kết thúc vòng. Cái chạm đó cho bạn mốc thời gian, giúp vòng đao đều.
Cân thân. Đao nặng một bên. Tay kia đưa ngược chiều giữ thân thẳng, tránh nghiêng vai theo đao.
Không để vào đường đao. Lỗi nguy hiểm nhất là tay không cầm đao đưa lên che đầu đúng lúc đao vòng qua. Khi tập, xác định rõ tay đó đi đâu ở từng nhịp, và nó không bao giờ nằm trên quỹ đạo của đao.
Không đỡ đao bằng tay trần. Có người mới, khi thấy đao vòng lệch, theo phản xạ đưa tay kia lên chặn lưỡi hoặc sống đao. Với đao gỗ thì chỉ đau tay; với đao kim loại thì có thể rách da hoặc trật ngón. Thói quen đúng là để đao đi hết vòng, hạ tốc độ, rồi làm lại. Tập phản xạ này ngay từ đao gỗ, khi hậu quả còn nhẹ.
Cảm giác đúng. Hai tay như làm hai việc khác nhau nhưng kết thúc cùng một nhịp. Nếu tay trái luôn chậm hơn hoặc quên mất, tập riêng tay trái theo nhịp đếm trước khi ghép.
Đao gỗ, đao nhôm, đao thép không lưỡi: tiến lên khi nào
Thứ tự đi từ nhẹ tới nặng giúp bạn học quỹ đạo trước khi phải lo sức nặng.
| Loại đao tập | Cảm giác | Dùng cho | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Đao gỗ | Nhẹ, ít quán tính, va vào người đau nhưng ít nguy hiểm | Học động tác mới, vòng đao qua đầu buổi đầu | Kiểm tra vết nứt, dằm ở chuôi và sống |
| Đao nhôm hoặc hợp kim nhẹ, không lưỡi | Có tiếng, có độ rung, nhẹ hơn thép | Múa bài, biểu diễn, tập tốc độ | Mép mỏng vẫn có thể cứa nhẹ nếu đi sai; mũi phải tù |
| Đao thép tập không lưỡi | Nặng, quán tính lớn, chắc tay | Người đã vững, tập sức và kiểm soát | Va vào đầu có thể chấn thương nặng; chỉ dùng khi thầy cho |
| Đao bọc xốp | Rất nhẹ, an toàn khi chạm | Đối luyện có thầy, trẻ em | Không dạy cảm giác trọng lượng |
Anh Quang 40 tuổi, tập võ cổ truyền được một năm, chuyển sang đao thép ngay khi thuộc bài vì thấy đao gỗ không có cảm giác. Buổi thứ hai, sống đao đập vào sau đầu khi anh tăng tốc vòng qua đầu. Không nặng, nhưng đủ để anh quay về đao gỗ hai tháng, tập tới khi vòng qua đầu mà gáy không cảm thấy đao lướt qua.
Bảng lỗi vòng đao: nguyên nhân và cách sửa
Đối chiếu với chính cảm giác sau mỗi hiệp.
| Lỗi | Nguyên nhân | Cách sửa |
|---|---|---|
| Lưỡi đao cạ vào gáy, tai | Mũi đao không chúc xuống khi qua sau lưng | Tập chậm trước gương nghiêng, chú ý mũi đao hướng xuống đất |
| Mặt đao vỗ phẳng vào lưng | Cổ tay xoay đao nằm ngang | Giữ sống đao áp lưng, lưỡi quay ra ngoài suốt vòng |
| Đau mặt trước vai | Vòng quá rộng, kéo đao bằng cánh tay duỗi | Gập khuỷu nhọn, đưa đao sát người |
| Tay kia bị đao va | Tay che đặt trên quỹ đạo đao | Xác định vị trí tay che từng nhịp, tập riêng |
| Vòng đao khựng ở sau vai | Đổi cổ tay muộn | Tập riêng nửa vòng cuối, đổi cổ tay sớm hơn |
| Thân nghiêng theo đao | Tay kia không đối trọng, chân đứng hẹp | Đứng thế rộng hơn, tay kia đưa ngược chiều |
Ba dòng đầu là lỗi của cổ tay và khuỷu, ba dòng sau là lỗi của nhịp và thân. Người mới thường mắc nhóm đầu; người đã thuộc bài, bắt đầu múa nhanh, lại hay mắc nhóm sau. Khi tăng tốc mà lỗi mới xuất hiện, đó là tín hiệu hạ tốc độ xuống một bậc, không phải cố cho quen.
Lịch luyện bốn tuần từ đao gỗ
Mỗi buổi mười lăm phút cho riêng động tác vòng đao, sau khởi động vai, cổ tay, cổ. Không tập khi vai đang đau.
- Tuần 1: đao gỗ, vòng đao qua lưng ở tầm vai, chậm. Ba hiệp tám vòng. Chú ý duy nhất: sống đao sát lưng, lưỡi quay ra.
- Tuần 2: đao gỗ, thêm tay không cầm đao: chạm cổ tay ở điểm bắt đầu và kết thúc, che trước ngực khi đao ở sau lưng. Ba hiệp tám vòng.
- Tuần 3: nếu thầy cho, nâng lên vòng qua đầu, vẫn đao gỗ, tốc độ chậm. Đứng nghiêng trước gương để thấy mũi đao chúc xuống sau lưng.
- Tuần 4: nối vòng đao với nhát chém hoặc thế che theo bài của lớp. Hỏi thầy có chuyển sang đao kim loại nhẹ chưa.
- Khi chuyển sang đao kim loại: quay về tốc độ của tuần 1 trong hai buổi đầu, dù với đao gỗ bạn đã múa nhanh. Trọng lượng mới làm quỹ đạo thay đổi.
Võ sinh Khôi đai xanh làm đúng lịch này nhưng phải ở tuần 2 thêm một tuần nữa, vì tay trái của cậu cứ quên nhiệm vụ che trước ngực mỗi khi tăng tốc. Cậu tập riêng tay trái theo nhịp đếm, không cầm đao, mỗi tối vài phút. Khi tay trái tự đi đúng chỗ mà không cần nghĩ, cậu mới lên tuần 3. Đi chậm một tuần ở đây đỡ được rất nhiều cú va về sau.
Áp vào việc tập của bạn và câu hỏi cho thầy
Trước buổi tập tới, tự kiểm tra:
- Bạn đang tập đao gì? Nếu đã chuyển sang đao kim loại mà vẫn có lúc đao va vào người, quay lại đao gỗ cho động tác đó.
- Bạn biết rõ tay không cầm đao nằm ở đâu trong từng nhịp chưa?
- Chỗ tập có đủ cao để giơ đao thẳng lên không chạm trần, đèn, quạt?
- Có ai đứng trong vòng gấp đôi chiều dài đao cộng tay của bạn không?
- Câu hỏi cho thầy: "Trong bài của lớp, vòng đao qua đầu hay qua lưng học trước?"
- Câu hỏi cho thầy: "Tay trái của con ở nhịp nào phải chạm cổ tay phải?"
- Câu hỏi cho thầy: "Con được chuyển sang đao kim loại khi nào?"
Bị đao va vào đầu mà choáng, buồn nôn, đau đầu tăng hay nhìn mờ là phải dừng và đi khám. Va vào tay mà sưng, không nắm được thì cũng vậy. Đao tập không sắc, nhưng không có nghĩa là không gây chấn thương. Báo thầy mọi cú va, kể cả cú bạn thấy nhẹ, để thầy biết động tác nào cần quay lại tập chậm.
Câu hỏi thường gặp
Đao tập không lưỡi có nguy hiểm không?
Có. Đao tập không sắc nhưng vẫn nặng, cứng, mũi có thể gây chấn thương khi va vào đầu, mặt, khớp. Vì vậy người mới dùng đao gỗ cho động tác mới và tập có thầy.
Vì sao phải giữ lưỡi đao quay ra ngoài khi vòng?
Vì động tác vòng đao là động tác che chắn, lưỡi phải hướng về phía có thể bị tấn công. Lưỡi quay vào trong là thói quen sai, với đao thật là tự cắt mình, nên phải sửa ngay từ đao tập.
Vòng đao qua đầu hay qua lưng nên học trước?
Nhiều lớp dạy vòng qua lưng ở tầm vai trước vì không có nguy cơ va đầu, sau đó mới nâng lên qua đầu. Tuỳ bài và tuỳ thầy; hỏi thầy của bạn trước khi tự tập.
Tay trái làm gì khi tay phải múa đao?
Tay không cầm đao thường che trước người, giữ nhịp bằng cách chạm cổ tay cầm đao và đối trọng cho thân. Điều quan trọng nhất là nó không bao giờ nằm trên đường đao đi.
Đau vai khi múa đao là do đâu?
Thường do vòng đao quá rộng, kéo đao bằng cánh tay duỗi thẳng thay vì gập khuỷu đưa đao sát người. Thu nhỏ vòng, dùng đao nhẹ hơn; đau kéo dài thì nghỉ và hỏi bác sĩ.
Có tập đao ở nhà được không?
Có thể tập chậm những động tác đã học bằng đao gỗ, nếu chỗ đủ rộng, trần đủ cao và không có ai trong tầm. Động tác mới, đao kim loại và tốc độ cao nên để dành cho buổi có thầy.