Chuyển sang một môn võ mới khi đã có đai ở môn cũ, bạn mang theo được thể lực, thăng bằng và thói quen tập luyện, nhưng phải tạm gác nhiều phản xạ kỹ thuật đã ăn sâu. Tâm thế giúp bạn đi nhanh nhất là đứng vào hàng người mới thật lòng: làm đúng cách của môn mới trước, so sánh với môn cũ sau.
Khó nhất không phải là động tác mà là lòng tự trọng: từng đứng hàng đầu, giờ đứng hàng cuối; từng hướng dẫn người khác, giờ bị một bạn đai vàng nhắc. Phần dưới nói về những thói quen mang theo được và phải gác lại, những va chạm hay gặp giữa các môn, cách cư xử trong lớp mới, và lộ trình ba tháng đầu.
Mang theo được gì, phải gác lại gì
Mỗi cặp môn khác nhau một kiểu, nhưng có những nhóm thói quen gần như luôn rơi vào cùng một cột.
| Nhóm thói quen | Thường mang theo được | Thường phải gác lại |
|---|---|---|
| Thể lực và sức bền | Gần như toàn bộ | Nhịp thở quen theo kiểu thi đấu của môn cũ |
| Thăng bằng và cảm giác trọng tâm | Phần lớn | Cách đứng tấn đặc thù của môn cũ |
| Thế thủ | Ý giữ tay che mặt | Độ cao tay, khoảng cách hai chân |
| Đòn tay, đòn chân | Ý xoay hông truyền lực | Đường đi của đòn, điểm chạm, cách thu về |
| Phản xạ khi bị áp sát | Ý giữ bình tĩnh | Phản xạ đẩy ra hay ôm lấy tuỳ luật môn cũ |
| Thói quen tập luyện | Đi tập đều, khởi động kỹ, ghi sổ | Cách khởi động riêng nếu lớp mới có trình tự khác |
| Lễ nghi | Ý tôn trọng thầy và bạn tập | Cách chào, cách xưng hô của môn cũ |
Cột giữa là vốn của bạn. Cột phải là chỗ dễ va: chính những thứ bạn làm giỏi nhất ở môn cũ lại thành lỗi ở môn mới, và bạn sẽ là người cuối cùng nhận ra, vì cơ thể đang làm đúng theo chuẩn cũ của nó. Cách nhanh nhất để biết mình đang vướng ở đâu là hỏi thầy ngay tuần đầu: "Thầy thấy thói quen nào của em không hợp với môn này?" Thầy thường nhìn ra trong vài phút điều mà bạn mất cả tháng mới tự thấy.
Vì sao người có đai lại hay học chậm hơn người mới hoàn toàn
Nghe ngược đời, nhưng nhiều thầy xác nhận: ở vài tháng đầu, người đã có đai môn khác đôi khi tiến chậm hơn người chưa tập gì ở phần kỹ thuật riêng của môn mới. Lý do là người mới hoàn toàn chỉ phải học, còn bạn phải vừa học vừa gỡ. Mỗi lần làm một đòn mới, cơ thể bạn có sẵn một phiên bản cũ chen vào, nhất là khi mệt hoặc khi bị áp lực.
Ví dụ giả định: anh Minh tập Vovinam ba năm chuyển sang boxing. Ở bài đấm thẳng, anh quen xoay nắm tay úp và vươn vai dài theo kiểu cũ; thầy boxing lại muốn đòn ngắn hơn, cằm giấu sau vai, tay thu về rất nhanh. Khi tập chậm, anh làm đúng. Khi bao cát rung hoặc khi đối luyện, đòn cũ quay về.
Điều này không có nghĩa là kinh nghiệm cũ vô ích. Sau giai đoạn gỡ, người có nền thường bứt lên nhanh, vì thể lực và cảm giác cơ thể đã có sẵn. Chỉ cần chấp nhận rằng ba tháng đầu sẽ có cảm giác vụng về, và vụng về ấy là dấu hiệu bạn đang học thật chứ không phải đang diễn lại môn cũ. Người không thấy vụng chút nào trong tháng đầu thường là người đang làm môn cũ dưới một bộ võ phục mới.
Những va chạm hay gặp giữa các cặp môn
Tên kỹ thuật và chi tiết khác nhau tuỳ môn và tuỳ lớp; danh sách chỉ nêu những chỗ người chuyển môn hay vướng để bạn biết mà hỏi thầy.
- Từ môn đá nhiều sang môn đấm nhiều: đứng quá dài, trọng tâm sau quá xa, tay hạ thấp để sẵn sàng đá. Ở môn đấm, tay cần cao và hai chân gần hơn.
- Từ môn đấm sang môn đá: hông khoá, không mở được khi đá vòng cầu hay đá ngang, vì đã quen giữ hông kín.
- Từ môn đòn đánh sang môn vật, ngã: phản xạ đẩy đối tác ra xa khi bị nắm, trong khi môn vật cần áp sát và cảm trọng tâm. Ngã sai cách vì quen chống tay, đây là chỗ dễ chấn thương cổ tay và vai.
- Từ môn thi đấu sang môn có nhiều bài quyền: sốt ruột với phần lặp hình, muốn "ra đòn thật". Nhịp chậm của quyền lại là chỗ luyện thăng bằng mà môn cũ chưa đòi hỏi.
- Từ môn có quyền sang môn đối kháng tự do: ra đòn theo chuỗi đã thuộc, dễ bị đoán; đứng yên sau mỗi đòn như kết thúc một thế quyền.
Với nhóm vật và ngã, đặc biệt nên nói rõ với thầy ngay buổi đầu rằng bạn chưa học ngã theo cách của môn này. Đừng để kinh nghiệm môn cũ làm thầy tưởng bạn đã biết ngã an toàn.
Khi vốn cũ thật sự có ích: dùng thế nào cho đúng chỗ
Không phải mọi thứ từ môn cũ đều cần gác. Có những phần là lợi thế thật, và dùng đúng thì bạn đỡ cho cả lớp lẫn chính mình:
- Khởi động và giãn cơ kỹ: bạn đã biết cơ thể mình cần gì trước khi tập. Giữ thói quen ấy, kể cả khi lớp mới khởi động ngắn hơn; đến sớm vài phút để tự làm thêm.
- Cảm giác khoảng cách: người từng đối kháng thường đọc khoảng cách tốt. Dùng nó để giữ an toàn cho bạn tập mới, đứng xa hơn một chút khi họ còn vụng.
- Biết ngã, biết chịu đòn nhẹ: nếu môn cũ có phần này, bạn đỡ sợ hơn người mới. Nhưng vẫn học lại kiểu ngã của môn mới trước khi tin vào phản xạ cũ.
- Thói quen ghi sổ, tự ôn: mang nguyên sang. Đây là thứ giúp bạn gỡ thói quen cũ nhanh nhất.
- Biết giữ lực: nếu bạn đã quen đối kháng có kiểm soát, đó là món quà cho bạn tập. Thầy thường sẽ xếp bạn với người mới khi thấy bạn giữ lực tốt.
Điểm chung của các thứ trên: chúng phục vụ việc học môn mới, không cạnh tranh với nó. Vốn cũ nào khiến bạn muốn làm khác cách thầy dạy thì tạm cất đi.
Cư xử trong lớp mới khi bạn có đai ở nơi khác
Đeo đai theo quy định của lớp mới. Phần lớn lớp sẽ yêu cầu bạn đeo đai khởi đầu của môn đó. Làm đúng, không mang đai môn cũ đến, không xin "giữ cấp".
Nói kinh nghiệm cũ một lần, rồi thôi. Buổi đầu, báo cho thầy biết bạn đã tập gì, bao lâu, có chấn thương gì. Thông tin này giúp thầy xếp bạn tập. Sau đó không cần nhắc lại trước lớp.
Không sửa cho người khác. Kể cả khi thấy một bạn đai thấp làm sai thứ gì bạn biết rõ ở môn cũ. Ở môn này có thể có cách khác. Nếu thật sự lo cho an toàn, báo thầy.
Không thử bạn tập. Đây là lỗi hay gặp nhất: trong đối luyện, dùng đòn của môn cũ để xem bạn tập đỡ được không. Bạn tập không biết đòn ấy, và đó là cách dễ làm người ta đau.
Hỏi như người mới. Câu "Ở môn này mình làm thế nào ạ?" tốt hơn câu "Bên kia em được dạy thế này, sao ở đây lại thế kia?" Câu sau không sai, nhưng để dành cho lúc nói riêng với thầy.
Lỗi tâm thế hay gặp và cách sửa
Ba trường hợp giả định: anh Minh từ Vovinam sang boxing, võ sinh Khôi đai xanh taekwondo sang judo, chị Lan từng tập karate thời sinh viên nay 45 tuổi vào lớp võ cổ truyền.
| Lỗi | Nguyên nhân | Cách sửa |
|---|---|---|
| Anh Minh tự sửa đòn theo kiểu cũ khi thầy không nhìn | Thấy kiểu cũ "mạnh hơn" | Làm đúng kiểu môn mới ba tháng rồi mới so sánh |
| Khôi chống tay khi bị quật | Phản xạ cũ, chưa học ngã của môn mới | Báo thầy, tập ngã từ tư thế thấp trên thảm dày |
| Chị Lan ngại hỏi vì sợ bị nghĩ "tập rồi mà không biết" | Sĩ diện của người từng có đai | Hỏi như người mới, nói rõ đã nghỉ nhiều năm |
| Khoe cấp đai cũ khi trò chuyện với bạn tập | Muốn được nhìn nhận | Để tay nghề ở môn mới tự nói |
| Bỏ sau một tháng vì thấy mình vụng | Kỳ vọng tiến nhanh như người có nền | Đặt mốc đánh giá sau ba tháng, không sau một tháng |
Với chị Lan, ngoài chuyện tâm thế còn chuyện tuổi và thời gian nghỉ: nên hỏi bác sĩ nếu có bệnh nền, và nói rõ với thầy để bắt đầu với cường độ thấp hơn các bạn trẻ trong lớp.
Lộ trình ba tháng đầu ở môn mới
Khung này giả định ba buổi một tuần. Mục tiêu không phải là đuổi kịp cấp đai cũ, mà là gỡ xong thói quen xung đột và xây nền đúng.
| Giai đoạn | Trọng tâm | Dấu hiệu đi đúng |
|---|---|---|
| Tuần 1 đến 2 | Học lễ nghi, thế thủ, bộ pháp cơ bản của môn mới | Đứng thế thủ mới không cần nghĩ |
| Tuần 3 đến 6 | Học các đòn cơ bản, tập chậm để gỡ phiên bản cũ | Thầy nhắc "kiểu cũ" ít dần |
| Tuần 7 đến 9 | Ghép đòn vào đối luyện có hẹn, giữ đúng kiểu mới khi tăng tốc | Khi mệt vẫn không quay về kiểu cũ |
| Tuần 10 đến 12 | Hỏi thầy chỗ nào của môn cũ có thể giữ lại | Biết rõ vốn cũ dùng được ở đâu |
Nếu đến tuần thứ sáu mà thầy vẫn nhắc "kiểu cũ" trong gần như mọi buổi, đừng tăng tốc để bù. Quay về tập chậm, và xin thầy chỉ ra đúng một thói quen cũ nên gỡ trước.
Câu hỏi nên mang lên lớp ở cuối tháng thứ ba: "Thầy thấy thói quen nào từ môn cũ của em còn chen vào nhiều nhất? Có gì từ môn cũ em nên giữ lại không?" Câu thứ hai thường làm thầy vui, vì nó cho thấy bạn đã đặt môn mới lên trước.
Câu hỏi thường gặp
Đã có đai đen môn khác thì có phải đeo đai trắng ở môn mới không?
Phần lớn lớp yêu cầu như vậy, vì đai là cấp của môn đó chứ không phải cấp võ nói chung. Một số lớp có thể cho lên cấp nhanh hơn khi thấy bạn có nền, nhưng đó là quyết định của thầy, không nên xin.
Tập hai môn cùng lúc có nên không?
Có thể, nhưng ở giai đoạn đầu của môn mới, tập song song làm thói quen hai bên chen nhau nhiều hơn. Nếu được, tập trung vào môn mới vài tháng cho vững nền, rồi mới cân lại. Nói rõ với cả hai thầy.
Kinh nghiệm môn cũ có giúp gì cho môn mới không?
Có, nhất là thể lực, thăng bằng, cảm giác khoảng cách và thói quen tập đều. Phần không mang theo nguyên được là đường đi của đòn và phản xạ theo luật môn cũ. Sau giai đoạn gỡ, người có nền thường tiến nhanh.
Có nên kể với thầy mới về môn cũ không?
Nên kể ngay buổi đầu, ngắn gọn: tập gì, bao lâu, nghỉ bao lâu, chấn thương cũ. Thông tin này giúp thầy chọn bạn tập và cường độ an toàn. Sau đó để tay nghề ở lớp mới tự nói.
Chuyển từ môn đòn đánh sang môn vật có gì nguy hiểm?
Chỗ nguy hiểm nhất là ngã sai cách vì phản xạ chống tay, dễ chấn thương cổ tay, khuỷu, vai. Học ngã của môn mới từ đầu, trên thảm, có thầy, và báo trước rằng bạn chưa học ngã ở đây.