Người mới tập côn nhị khúc nên bắt đầu bằng côn xốp, cầm sát đầu cán gần dây nối, và học ba động tác trước: đánh chéo xuống, đón côn kẹp nách và đổi tay. Côn nhị khúc không đi theo tay bạn, nó đi theo đường dây nối; hiểu được điều đó là tránh được phần lớn những cú tự đánh vào đầu.
Côn nhị khúc, nhiều nơi gọi là song côn, trông đơn giản nhưng là binh khí dễ tự gây thương tích nhất cho người tự học. Đầu côn tự do quay lại theo quỹ đạo của nó, và nếu đầu, khuỷu hay đầu gối nằm trên quỹ đạo đó thì sẽ bị trúng. Bài này giải thích cơ chế, chỉ chỗ đau thường gặp, bảng lỗi và bài luyện từng tuần. Tập có thầy, côn xốp, chỗ rộng là ba điều kiện không bỏ được.
Vì sao côn nhị khúc khó hơn vẻ ngoài
Côn liền một khối như côn dài đi đúng theo tay: tay dừng thì côn dừng. Côn nhị khúc có một khớp mềm ở giữa, nên khi tay dừng, nửa côn tự do vẫn tiếp tục bay theo quán tính rồi quay vòng quanh dây nối. Đầu côn tự do luôn trả lời câu hỏi "lực cuối cùng đẩy nó về hướng nào", chứ không trả lời câu "bạn muốn nó đi đâu".
Vì vậy cảm giác đúng khi tập côn nhị khúc là cảm giác dẫn đường, không phải cảm giác điều khiển. Tay bạn đặt hướng và tốc độ cho đầu côn đi, rồi chuẩn bị chỗ đón nó ở cuối quỹ đạo: dưới nách, sau vai, hay tay kia. Khi tay giật ngang giữa chừng để đổi ý, đầu côn bị bẻ hướng bất ngờ và hay quay ngược về người đánh.
Hai chỗ đau phổ biến nhất của người mới là đỉnh đầu và mặt ngoài khuỷu. Đỉnh đầu bị trúng khi đánh qua vai mà tay kéo quá mạnh; khuỷu bị trúng khi đón côn dưới nách mà cánh tay khép chưa kịp. Tiếp theo là cẳng tay, ngón tay cái và đầu gối. Chính vì vậy, người tập lâu năm vẫn quay về côn xốp mỗi khi học động tác mới.
Chọn và kiểm tra côn tập
Côn xốp trước. Côn xốp bọc lõi nhẹ cho phép bạn trúng vào mình mà không chấn thương. Đây là côn cho người mới, cho trẻ em và cho mọi động tác mới học, kể cả ở người đã tập lâu.
Chiều dài mỗi khúc. Mốc thường dùng là một khúc dài khoảng từ cổ tay tới khuỷu của người cầm. Khúc quá dài làm đầu côn quét rộng và khó đón; quá ngắn thì cổ tay phải làm việc quá nhiều.
Dây hay xích. Dây mềm êm hơn khi chạm người, xoay êm ít tiếng; xích quay trơn và nhanh hơn nhưng nặng và lỡ đánh trúng thì đau hơn. Người mới nên dùng dây mềm.
Độ dài dây nối. Dây quá dài làm côn văng rộng, khó kiểm soát; dây quá ngắn làm các khúc va vào tay. Côn xốp bán sẵn thường để dây ngắn vừa, giữ nguyên là được.
Không đánh vào vật cứng. Côn nhị khúc gỗ đánh vào cột, tường hay bao cứng sẽ dội ngược rất nhanh về phía người đánh, nhanh hơn cả côn dài. Đánh đích chỉ khi thầy giao, với đích mềm, lực nhẹ, đứng đúng góc thầy chỉ.
Kiểm tra trước mỗi buổi. Giật thử hai đầu dây, xem chỗ dây gắn vào cán có lỏng không, lớp xốp có rách để lộ lõi cứng không. Dây hở ra giữa lúc múa là đầu côn bay ra như một vật ném.
Ba động tác nền: đánh chéo, đón dưới nách, đổi tay
Đứng thế thủ vững, chân trước chân sau theo lớp, côn cầm tay thuận, ngón trỏ cách dây nối khoảng một đốt ngón tay.
- Đánh chéo xuống: đưa tay lên ngang vai bên thuận, kéo chéo xuống về phía hông bên kia. Khúc tự do vẽ một đường chéo trước người. Tay dừng ở cạnh hông chứ không kéo tiếp ra sau.
- Đón dưới nách: sau đường chéo, khúc tự do vòng lên sau lưng. Mở nách tay không thuận, để khúc tự do chui vào, rồi khép cánh tay kẹp lại. Đầu côn vào nách, không vào khuỷu.
- Chuyển sang tay kia: tay không thuận đưa ra sau lưng chạm khúc vừa kẹp, nắm lấy gần dây nối; tay thuận buông khúc kia ra.
- Đánh chéo bằng tay kia: lặp lại đường chéo từ vai bên không thuận về hông bên thuận.
- Đón lại và trả tay: đón dưới nách tay thuận, chuyển về tay thuận. Một chu trình hoàn chỉnh.
- Lặp chậm: mười chu trình chậm với côn xốp, chỉ tăng tốc khi không trúng vào mình lần nào trong mười lần liền.
Các động tác qua vai, qua lưng, xoay qua đầu là bước sau, chỉ tập khi thầy cho và luôn với côn xốp trước. Không xem video rồi thử động tác qua đầu bằng côn gỗ.
Bảng lỗi côn nhị khúc: chỗ bị trúng nói gì về lỗi
Chỗ côn đánh trúng trên người bạn thường cho biết chính xác lỗi nằm ở đâu.
| Chỗ bị trúng | Nguyên nhân thường gặp | Cách sửa |
|---|---|---|
| Đỉnh đầu | Đánh qua vai mà kéo tay quá mạnh, khúc tự do vòng quá cao | Giảm lực, kéo tay xuống dọc thân, chưa tập động tác qua vai |
| Mặt ngoài khuỷu | Khép nách chậm, khúc tự do chạm cánh tay trước khi vào nách | Mở nách sớm, khép theo nhịp; tập riêng động tác đón |
| Ngón tay cái | Cầm cán quá gần dây hoặc ngón cái chĩa lên | Lùi tay khỏi dây một đốt, ngón cái ôm cán |
| Đầu gối | Đánh chéo xuống quá thấp, tay kéo qua hông | Dừng tay ở cạnh hông, không kéo xuống dưới |
| Mặt | Giật tay đổi hướng giữa chừng | Đi hết một đường rồi mới đổi; không sửa nửa chừng |
| Cổ tay đau | Gập cổ tay để ép côn quay nhanh | Dùng khuỷu và vai đẩy hướng, cổ tay chỉ dẫn |
Mỗi lần bị trúng, dừng ba giây và tự hỏi trúng chỗ nào. Ghi lại. Sau một tuần, danh sách đó chính là thứ bạn cần mang lên hỏi thầy.
Lịch luyện bốn tuần với côn xốp
Mỗi buổi mười lăm phút, sau khởi động vai, cổ tay. Không tập khi mệt hoặc khi vừa bị trúng mạnh vào đầu.
- Tuần 1: chỉ đánh chéo xuống bằng tay thuận, rồi tay không thuận; dừng côn bằng tay kia sau mỗi lần. Năm hiệp mười lần.
- Tuần 2: thêm đón dưới nách, chưa đổi tay. Đánh chéo, kẹp nách, thả ra, lặp lại.
- Tuần 3: nối thành chu trình đổi tay chậm. Đếm số lần trúng vào mình mỗi hiệp; mục tiêu là số đó giảm dần.
- Tuần 4: chu trình ở tốc độ vừa, đổi chiều bắt đầu; nếu thầy cho, học một động tác mới bằng côn xốp.
- Sau bốn tuần, hỏi thầy có nên chuyển sang côn gỗ bọc hay vẫn ở côn xốp thêm.
Anh Hải 32 tuổi, từng tự tập côn nhị khúc gỗ thời sinh viên, vào lớp với thói quen đánh qua vai rất nhanh. Thầy cho anh về lại côn xốp và chỉ tập đánh chéo một tuần. Anh thấy khó chịu, nhưng cũng nhận ra mình bị trúng khuỷu gần như mỗi lần đổi tay mà trước đó không để ý vì đã quen đau. Côn xốp không chỉ bảo vệ, nó còn làm lỗi lộ ra.
Cảm giác đúng và sai khi đón côn
Động tác đón là nơi người mới mất tự tin nhất, vì nó đòi bạn để một vật đang bay lao về phía người mình. Khi đón đúng, khúc tự do chạm vào nách hoặc mặt sau vai một cách mềm, gần như bị hút vào, vì nó đã đi hết quỹ đạo và chậm lại ở cuối. Cánh tay khép lại đúng nhịp đó, bạn cảm thấy côn nằm yên trong nách, không đập, không nảy ra.
Khi đón sai, có ba cảm giác dễ nhận ra. Thứ nhất là cú đập khô vào xương khuỷu: khúc tự do chưa vào được nách vì cánh tay khép quá sớm hoặc mở quá hẹp. Thứ hai là côn nảy ra khỏi nách: bạn khép quá muộn, côn đã đập vào sườn rồi văng ngược lại. Thứ ba là cảm giác phải chụp: tay kia vươn ra đón côn trên không, đó là dấu hiệu tay đánh đã không đưa côn về đúng chỗ.
Cách luyện cảm giác này là tách riêng động tác đón. Cầm côn xốp, thả khúc tự do từ ngang vai, để nó rơi theo quỹ đạo về nách, khép tay. Không đánh, không xoay, chỉ thả và đón. Làm hai mươi lần mỗi bên trước khi tập đánh chéo. Khi cảm giác hút vào nách đã quen, cú đánh phía trước sẽ tự biết phải đưa côn về đâu. Anh Hải, người vẫn hay bị trúng khuỷu, chỉ cần một tuần tập riêng động tác thả và đón là số lần trúng giảm hẳn.
An toàn, nơi tập và câu hỏi cho thầy
Côn nhị khúc là binh khí nên mọi quy tắc an toàn của binh khí đều áp dụng, cộng thêm vài điểm riêng:
- Chỉ tập ở chỗ trống bán kính ít nhất gấp đôi chiều dài côn khi duỗi, cộng sải tay.
- Không tập gần mặt kính, gương treo, quạt trần, trẻ nhỏ hay thú nuôi.
- Người đứng cạnh phải biết bạn đang tập và không đi ngang.
- Đeo kính bảo hộ mỏng khi tập côn gỗ nếu thầy yêu cầu; một cú vào mắt có thể để lại hậu quả lâu dài.
- Bị trúng đầu mà choáng, buồn nôn, đau đầu tăng dần hay nhìn mờ thì dừng ngay và đi khám.
- Không mang côn nhị khúc theo người ra đường; ngoài sàn tập nó có thể bị coi là vũ khí và gây rắc rối.
- Câu hỏi cho thầy: "Con đang trúng khuỷu khi đón nách, thầy xem con khép nách sớm hay muộn?"
- Câu hỏi cho thầy: "Khi nào con được tập động tác qua vai, và tập bằng côn gì?"
Côn nhị khúc đẹp khi múa nhanh, nhưng người tập lâu năm thường được nhận ra qua chỗ khác: họ đón côn gọn, không bao giờ bị trúng vào mình, và dừng côn bất cứ lúc nào cũng được.
Câu hỏi thường gặp
Côn nhị khúc có hợp cho người mới tập võ không?
Có thể tập, nhưng nên sau khi đã quen một ít động tác tay chân cơ bản và luôn có thầy. Đây là binh khí dễ tự gây thương tích, nên bắt đầu bằng côn xốp và tốc độ chậm.
Song côn và côn nhị khúc có phải là một không?
Ở nhiều nơi, song côn là cách gọi khác của côn nhị khúc. Có môn lại dùng chữ song côn cho cặp côn ngắn cầm hai tay. Tuỳ môn có thể gọi khác, nên hỏi lại thầy để khỏi nhầm.
Dùng xích hay dây thì tốt hơn?
Người mới nên dùng dây mềm vì nhẹ và ít đau khi chạm vào mình. Xích quay nhanh và trơn hơn, hợp với người đã điều khiển tốt; nhưng khi trúng thì đau hơn và dễ kẹp da.
Bị côn đánh vào đầu thì xử lý thế nào?
Dừng tập ngay, ngồi nghỉ, chườm lạnh nếu sưng. Choáng, buồn nôn, đau đầu tăng, buồn ngủ bất thường hay nhìn mờ là dấu hiệu cần đi khám ngay, không tự theo dõi ở nhà.
Bao lâu thì có thể chuyển từ côn xốp sang côn gỗ?
Không có mốc thời gian chung. Mốc thực tế là bạn làm được chu trình đổi tay liên tục mà không trúng vào mình, ở tốc độ vừa, nhiều buổi liền. Khi đó hỏi thầy xin chuyển.
Có nên tự học côn nhị khúc qua video không?
Video giúp hiểu quỹ đạo, nhưng không ai sửa lỗi cho bạn và bạn không thấy mình bị trúng ở đâu do lỗi gì. Nếu chưa có lớp, chỉ tập động tác chậm với côn xốp và để dành động tác qua đầu, qua vai.