Cầm côn đúng là chia cây côn làm ba đoạn gần bằng nhau, hai tay nằm ở hai mốc chia, siết chủ yếu bằng ngón út và ngón áp út, còn ngón cái và ngón trỏ chỉ dẫn hướng. Cổ tay giữ thẳng hàng với cẳng tay khi côn chạm đích. Cách cầm này cho côn đủ dài để vươn xa, đủ ngắn để đổi đầu nhanh, và quan trọng nhất là lực đi từ hông ra thân côn chứ không dồn hết vào cổ tay.
Phần lớn người mới hay tuột côn, đau cổ tay hay phồng rộp lòng bàn tay sau buổi đầu không phải vì yếu, mà vì cầm sai một trong ba chỗ: hai tay quá gần, siết bằng ngón trỏ, hoặc bẻ gập cổ tay lúc đánh xuống. Dưới đây là cách nhận ra từng lỗi bằng cảm giác trong tay, cách sửa, và một lịch luyện bốn tuần. Tuỳ môn, thế cầm và tên gọi có thể khác; khi thầy dạy khác, làm theo thầy trước.
Cầm côn đúng thì trong tay cảm thấy thế nào
Đứng thẳng, cầm côn ngang trước bụng, hai tay úp, chia côn làm ba. Cầm đúng, bạn thấy cây côn nằm chéo trong lòng bàn tay, chạy từ gốc ngón trỏ xuống mô thịt dưới ngón út, chứ không nằm vuông góc giữa lòng bàn tay như cầm cán chổi. Đường chéo này giúp ngón út và ngón áp út quấn được trọn thân côn, còn ngón trỏ khép nhẹ, có thể hơi lỏng mà côn vẫn không xoay.
Cảm giác đúng là phần nặng của lực siết nằm ở mép ngoài bàn tay, cẳng tay căng vừa phải ở mặt dưới, vai thả xuống. Thử buông ngón trỏ và ngón cái ra khỏi côn một nhịp: nếu côn vẫn nằm yên, bạn đang cầm đúng. Nếu côn rơi hoặc lăn ngay, bạn đang giữ côn bằng hai ngón đầu, kiểu cầm khiến cổ tay khoá cứng và nhanh mỏi.
Cảm giác sai thường gặp nhất là đau ở mặt trên cổ tay sau mười phút, hoặc thấy gân ở mu bàn tay nổi lên khi chỉ đứng cầm côn. Đó là dấu hiệu bạn đang siết bằng cơ duỗi, tức là siết quá chặt và siết sai ngón. Một dấu hiệu khác là phồng rộp ở giữa lòng bàn tay: côn trượt qua lại ở chỗ đó vì không được khoá ở mép ngoài. Người tập lâu năm có chai ở gốc ngón và mép bàn tay, hiếm khi chai ở giữa lòng bàn tay.
Ba kiểu cầm cơ bản và lúc nào dùng kiểu nào
Đa số bài côn phong trào xoay quanh ba kiểu cầm sau. Tên gọi giữa các môn có thể khác, nhưng nguyên lý chia khoảng thì giống nhau.
| Kiểu cầm | Vị trí hai tay | Dùng cho | Chỗ dễ sai |
|---|---|---|---|
| Cầm chia ba | Hai tay ở hai mốc một phần ba và hai phần ba thân côn | Gạt đỡ, đánh ngang, xoay đổi đầu, đa số động tác cơ bản | Hai tay trượt dần vào giữa, côn mất tầm và đầu côn quét vào người |
| Cầm một đầu | Hai tay cùng ở một đầu, cách nhau một gang tay | Đòn bổ dài, quét rộng, đâm thẳng tới xa | Cổ tay trước gánh hết sức nặng, đau mặt trong cổ tay |
| Cầm giữa | Hai tay gần giữa côn, cách nhau khoảng vai | Xoay côn, che chắn thân, chuyển nhanh hai đầu | Khuỷu tay bung ra ngoài, côn xoay lệch trục |
| Cầm một tay | Một tay ở khoảng một phần ba côn | Múa côn, chuyển tay, đòn quét của một số bài | Gồng vai, cổ tay gập quá mức để giữ côn ngang |
Người mới nên ở kiểu chia ba ít nhất vài tuần trước khi tập cầm một đầu. Cầm một đầu cho tầm xa và đòn trông mạnh, nhưng cánh tay đòn dài gấp đôi nên mọi lỗi cổ tay đều bị phóng to. Võ sinh Khôi đai xanh từng chuyển sang tập đòn bổ cầm một đầu quá sớm và phải nghỉ hai tuần vì đau cổ tay trước. Khi thầy chưa giao, đừng tự đổi kiểu cầm chỉ vì thấy đẹp trong video.
Độ siết: phần chia việc giữa năm ngón tay
Ngón út và áp út giữ côn. Hai ngón này nối với nhóm cơ gấp mạnh ở mặt dưới cẳng tay, siết lâu mà ít mỏi. Khi đánh chạm đích, hai ngón này siết thêm một nhịp ngắn rồi thả về mức vừa, giống như vắt khăn rồi buông.
Ngón giữa giữ vừa. Ngón giữa là chỗ chuyển tiếp: đủ chặt để côn không xoay quanh trục của nó, nhưng không gồng. Khi bạn thấy cẳng tay rung nhẹ lúc đứng yên, gần như chắc là ngón giữa và ngón trỏ đang siết quá mức.
Ngón trỏ và ngón cái dẫn hướng. Hai ngón này cảm nhận góc côn và chỉnh hướng đầu côn. Chúng khép quanh côn nhưng gần như không dùng lực. Khi siết bằng ngón trỏ, cổ tay tự gập lên và cổ tay bị khoá, đó là gốc của đau mặt trên cổ tay.
Tay trước và tay sau không siết như nhau. Trong nhiều động tác, tay sau là tay đẩy và giữ chắc hơn, tay trước là tay dẫn và mềm hơn để côn trượt khi cần. Hai tay cùng siết cứng thì côn không thể trượt, mọi động tác đổi đầu bị khựng.
Mức siết thay đổi theo nhịp đòn. Lúc vung côn: siết khoảng bốn phần mười. Lúc chạm đích: siết gần trọn trong một khoảnh khắc. Sau khi chạm: thả về bốn phần mười. Người tập luôn siết hết sức thì côn chậm, cổ tay đau và đòn không có độ nảy.
Giữ cổ tay thẳng khi đánh xuống và đánh ngang
Đau cổ tay khi tập côn phần lớn đến từ lúc côn chạm đích mà cổ tay đang gập lên hoặc gập xuống. Lực dội ngược khi đó đi thẳng vào khớp thay vì đi dọc xương cẳng tay. Luyện theo trình tự sau, chậm, không đích.
- Cầm côn chia ba, đứng tấn thấp vừa phải theo bài của lớp. Nâng côn lên ngang trán, mũi côn trước hơi chếch lên.
- Nhìn mu bàn tay trước: đường từ đốt ngón giữa qua mu bàn tay tới cẳng tay phải gần như một đường thẳng. Nếu thấy cổ tay gập thành góc, chỉnh lại trước khi đánh.
- Đánh xuống thật chậm, dừng ở tầm vai đối phương giả định. Tại điểm dừng, kiểm tra lại đường thẳng mu bàn tay. Đa số người mới thấy cổ tay trước gập xuống ở đây.
- Sửa bằng cách hạ khuỷu tay trước xuống một chút và đẩy hông vào đòn, chứ không bẻ cổ tay để ép đầu côn xuống.
- Làm mười lần chậm, mười lần vừa. Chỉ tăng tốc khi mười lần liền cổ tay đều thẳng ở điểm dừng.
- Lặp lại với đòn đánh ngang ở tầm sườn: lúc này tay sau dễ gập cổ tay vào trong. Giữ mu bàn tay sau thẳng như khi đấm.
Đánh vào bao hay lốp xe chỉ bắt đầu khi thầy cho phép, và luôn bắt đầu bằng lực nhẹ. Côn chạm vật cứng dội lực về mạnh hơn bạn nghĩ. Nếu đau nhói ở cổ tay, tê ngón tay hoặc sưng sau buổi tập, dừng đánh đích và đi khám trước khi tập tiếp.
Bảng lỗi cầm côn: nguyên nhân và cách sửa
Dùng bảng này sau mỗi buổi tập: đánh dấu lỗi bạn nhận ra trên chính tay mình, ghi lại để hỏi thầy buổi sau.
| Biểu hiện | Nguyên nhân thường gặp | Cách sửa |
|---|---|---|
| Côn tuột khỏi tay khi đánh ngang | Siết bằng ngón trỏ, côn nằm vuông trong lòng bàn tay | Đặt côn chéo từ gốc ngón trỏ xuống mép bàn tay, siết bằng ngón út và áp út |
| Đau mặt trên cổ tay sau buổi tập | Cổ tay gập lên lúc chạm đích, siết cứng suốt buổi | Tập dừng đòn chậm, kiểm tra mu bàn tay thẳng; thả lực siết giữa các đòn |
| Phồng rộp giữa lòng bàn tay | Côn trượt qua lại khi xoay, tay ướt mồ hôi | Khoá ở mép bàn tay, lau tay giữa hiệp, tăng số lần dần chứ không dồn một buổi |
| Đầu côn quẹt vào vai hoặc đầu gối mình | Hai tay trượt vào giữa, côn mất trục | Đánh dấu nhẹ hai mốc chia ba bằng băng dính vải, tập nhìn mốc |
| Cẳng tay rung khi đứng giữ côn | Gồng toàn bộ năm ngón | Thử buông ngón trỏ và ngón cái: côn vẫn yên thì mới đúng mức siết |
| Vai nhô lên, mỏi cổ | Kéo côn bằng vai thay vì xoay hông | Hạ vai trước khi bắt đầu, tập đòn với hông dẫn trước tay |
Bài luyện bốn tuần cho tay cầm côn
Mỗi buổi dành mười lăm phút cho phần này trước khi vào bài côn của lớp. Khởi động cổ tay, khuỷu, vai kỹ trước đó.
- Tuần 1: đứng cầm côn chia ba, thử buông hai ngón đầu mỗi phút một lần; chuyển côn từ ngang bụng lên ngang trán, chậm, ba hiệp mười lần; kết thúc bằng duỗi cẳng tay nhẹ.
- Tuần 2: đánh xuống và đánh ngang chậm, dừng ở điểm chạm để kiểm tra cổ tay; mỗi đòn hai hiệp mười lần; xen kẽ đổi tay trước tay sau.
- Tuần 3: thêm nhịp siết khi chạm: vung với lực siết vừa, siết gọn ở điểm dừng, thả ngay; ba hiệp tám lần mỗi đòn; nhờ bạn tập đứng nhìn mu bàn tay bạn.
- Tuần 4: nối hai đòn liên tiếp, đánh xuống rồi đánh ngang, không mất mốc chia ba; nếu thầy cho, chạm nhẹ vào đích mềm, mười lần mỗi bên.
- Mỗi tuần: ghi lại một dòng sau buổi tập, chỗ nào đau, chỗ nào chai, lỗi nào còn lặp.
Chị Lan 45 tuổi mới vào lớp làm đúng lịch này nhưng giảm số lần xuống còn hai phần ba trong hai tuần đầu, vì cổ tay chị từng bị bong gân. Sau bốn tuần chị cầm côn chắc hơn mà không đau, điều quan trọng hơn nhiều so với vung nhanh. Ai có chấn thương cổ tay, khuỷu hay vai cũ nên hỏi bác sĩ trước khi tập binh khí.
Áp vào trường hợp của bạn và câu hỏi nên hỏi thầy
Trước buổi tập tới, tự trả lời mấy câu dưới đây. Câu nào bạn chưa chắc thì mang lên lớp hỏi.
- Tay bạn nhỏ hay lớn so với đường kính côn của lớp? Tay nhỏ cầm côn to sẽ phải siết bằng cả năm ngón, đó là gốc của mỏi.
- Bạn đau ở mặt trên hay mặt trong cổ tay? Mặt trên thường do gập lên lúc chạm, mặt trong thường do cầm một đầu quá sớm.
- Bài côn của lớp bạn dùng kiểu cầm nào nhiều nhất? Tập kỹ kiểu đó trước.
- Câu hỏi nên hỏi thầy: "Thầy xem giúp con tay trước có gập cổ tay ở điểm dừng không?"
- Câu hỏi nên hỏi thầy: "Trong bài này tay sau con siết chặt hơn tay trước bao nhiêu là vừa?"
- Câu hỏi nên hỏi thầy: "Khi nào con được đánh đích, và đánh đích loại gì trước?"
Anh Minh tập Vovinam ba năm, mới chuyển sang học thêm côn, mang đúng câu hỏi thứ hai lên lớp và được thầy chỉ ra rằng anh siết tay trước như đang nắm tay đấm. Chỉ một chỉnh nhỏ đó làm đòn xoay đầu côn của anh trơn hơn hẳn. Hỏi cụ thể vào một chỗ như vậy thường được câu trả lời cụ thể hơn câu "con cầm vậy đúng chưa".
Câu hỏi thường gặp
Cầm côn chặt hay lỏng thì đúng?
Cầm vừa phải trong lúc vung và siết gọn ở khoảnh khắc chạm đích rồi thả lại. Siết chặt suốt buổi làm côn chậm, cổ tay đau; cầm lỏng suốt thì côn tuột hoặc xoay trong tay khi chạm.
Có nên đeo găng khi tập côn không?
Găng mỏng giúp đỡ phồng rộp những buổi đầu, nhưng nhiều lớp muốn người tập quen cảm giác gỗ để cầm chính xác. Hỏi thầy; nếu dùng găng thì chọn loại mỏng, không làm tay trượt trên thân côn.
Tay bị phồng rộp có nên tập tiếp không?
Phồng nhỏ, chưa vỡ thì giữ sạch, giảm số lần và chỉnh lại cách cầm để côn không trượt ở giữa lòng bàn tay. Vỡ, rỉ dịch hay sưng đỏ thì nghỉ tập côn cho tới khi da lành, tránh nhiễm trùng.
Tại sao cầm một đầu côn lại đau cổ tay nhanh hơn?
Khi cầm một đầu, cánh tay đòn dài gấp nhiều lần nên sức nặng và lực dội ở đầu côn tác động lên cổ tay trước mạnh hơn hẳn. Cần cổ tay khoẻ và cầm đúng ở kiểu chia ba trước khi chuyển sang kiểu này.
Thuận tay trái có cần đổi cách cầm không?
Thường không cần đổi nguyên lý, chỉ đổi tay trước tay sau. Nhiều bài côn yêu cầu đánh được cả hai bên nên dù thuận tay nào cũng phải luyện cả hai thế cầm; báo thầy để thầy chỉnh hướng khi tập hàng.
Bao lâu thì cầm côn quen tay?
Với lịch tập hai đến ba buổi mỗi tuần, đa số người mới thấy tay cầm ổn định sau khoảng một tháng. Tốc độ tuỳ người; đừng so với bạn tập, chỉ so với chính mình ở tuần trước.