Phép lịch sự khi tập đôi gói trong năm việc: chào trước và sau mỗi lượt, nói rõ mức lực và chỗ đau trước khi bắt đầu, nhận lỗi ngay khi lỡ tay, hạ mình theo người yếu hơn, và giữ vệ sinh cho người đối diện. Đây không phải nghi thức cho đẹp. Mỗi việc đều có lý do an toàn, và một lớp mà các cặp tập cư xử tốt là lớp có ít chấn thương nhất.
Bài này đi qua từng phép, nói rõ vì sao có nó, câu nên nói và câu nên tránh, cách cư xử với người mới, người lớn tuổi, người khác giới, và cách góp ý khi bạn tập vi phạm. Cách chào và nghi thức cụ thể khác nhau giữa các môn và các lớp (cúi chào, chạm găng, nghiêm lễ); tuỳ môn có thể gọi khác, nên theo đúng lớp bạn. Phần tinh thần bên dưới thì gần như lớp nào cũng giống.
Chào trước và sau: không chỉ là nghi lễ
Lời chào trước lượt là lời hứa. Khi cúi chào hay chạm găng, hai người ngầm nói: "Mình sẽ tập theo thoả thuận và giữ an toàn cho bạn." Lượt nào không chào thường là lượt bắt đầu ẩu, vì chưa ai dừng lại một nhịp để chuyển từ chế độ đứng chơi sang chế độ tập.
Lời chào sau lượt là lời khép lại. Dù lượt đó bạn bị trúng nhiều hay đánh trúng nhiều, chào xong là xong. Không ai mang lượt trước sang lượt sau. Đây là cách các lớp ngăn chuyện "trả đũa" âm ỉ suốt buổi.
Chào bằng mắt, không chỉ bằng thân. Cúi mà mắt nhìn đi chỗ khác, hoặc chạm găng hời hợt khi đang nói chuyện với người bên cạnh, là thiếu tôn trọng. Nhìn bạn tập một nhịp trước khi bắt đầu cũng là lúc bạn thấy họ có đang mệt, đang đau hay không.
Cảm ơn sau buổi. Một câu "cảm ơn bạn đã tập với mình" sau buổi nghe đơn giản nhưng giữ cho lớp có văn hoá ghép cặp dễ chịu. Người mới hay ngại; người đã tập lâu nên là người nói trước.
Không chào khi đang giận. Nếu sau một lượt bạn thấy nóng mặt, hãy đứng ra ngoài thở vài nhịp rồi mới chào. Chào trong lúc giận dễ thành cử chỉ cộc lốc, và bạn tập sẽ đọc được.
Trước khi bắt đầu: ba điều phải nói ra
Phần lớn tai nạn giữa hai người không có ý xấu đến từ việc một người không biết điều người kia biết. Ba điều sau nói trong mười giây là đủ:
- Mức lực. "Mình tập nhẹ nhé, chạm thôi." Nếu lớp có thang mức lực, nói con số. Nếu bạn tập đề nghị mức cao hơn bạn muốn, bạn có quyền giữ mức thấp hơn.
- Chỗ đau. "Vai trái mình đang đau, bạn tránh khoá bên đó giúp mình." Nói cả chấn thương cũ, ví dụ gối từng bị lật, cổ tay hay đau khi chặn.
- Điều đang tập. "Mình đang tập né, bạn ra đòn tay trước giúp mình." Biết mục tiêu của nhau, bạn tập sẽ ra đúng loại đòn bạn cần thay vì đánh theo ý họ.
- Tín hiệu dừng (nếu lớp chưa có chung). Vỗ hai lần vào người bạn tập hoặc xuống thảm, hoặc hô "dừng". Với các bài có khoá tay ở mức phong trào, tín hiệu vỗ phải thống nhất từ trước và được tôn trọng ngay lập tức.
Câu nên tránh: "Cứ đánh thoải mái, mình chịu được." Câu này nghe có vẻ hào phóng nhưng đặt bạn tập vào thế không biết giới hạn ở đâu. Câu tốt hơn: "Bạn cứ vào mức hai, mình thấy ổn thì bảo bạn tăng."
Lỡ tay: nhận ngay, kiểm tra, rồi mới tập tiếp
Ai tập đôi đủ lâu cũng có lúc lỡ tay: đòn vào mạnh hơn ý muốn, ngón tay chọc vào mắt, đầu gối va vào đùi. Điều phân biệt một bạn tập tốt không phải là chưa từng lỡ tay, mà là cách xử lý trong mười giây sau đó. Thứ tự đúng là dừng, hỏi, xin lỗi, và chỉ tập tiếp khi người kia sẵn sàng.
Dừng nghĩa là dừng hẳn, không ra nốt đòn đang dở. Hỏi nghĩa là hỏi cụ thể: "Bạn có sao không, có choáng không, đau chỗ nào?" Nếu bạn tập trúng vào đầu, mặt, hạ bộ, khớp gối hay khớp cổ tay, hãy gọi thầy ngay chứ không tự đánh giá. Xin lỗi gọn, không biện minh: "Mình lỡ tay, xin lỗi bạn." Giải thích vì sao lỡ tay để sau, khi đã chắc người kia ổn.
Khi tập lại, chủ động hạ một mức lực trong phần còn lại của lượt. Đừng tránh né bạn tập đó trong những buổi sau vì ngại; lần tập kế tiếp mà bình thường là cách tốt nhất để cả hai không mang tâm lý nặng. Ngược lại, nếu bạn là người bị lỡ tay, nhận lời xin lỗi và nói rõ mình ổn hay không ổn. Giấu đau để tỏ ra cứng là cách dễ biến một va chạm nhẹ thành chấn thương thật.
Tập với người mới, người lớn tuổi và người khác giới
Nguyên tắc chung: người có lợi thế hơn (kinh nghiệm, sức, cân nặng) chịu trách nhiệm điều chỉnh. Bảng dưới đây cụ thể hoá cho các trường hợp hay gặp.
| Bạn tập là | Nên làm | Nên tránh |
|---|---|---|
| Người mới dưới ba tháng | Ra nhịp đều, đòn chậm, khen khi họ làm đúng, chỉ góp ý một điểm mỗi lượt | Dồn ép để "cho họ biết", nhử liên tục, giảng giải dài giữa lượt |
| Người lớn tuổi hơn nhiều | Hỏi về chấn thương, giữ lượt ngắn, để họ chọn tốc độ | Coi thường kinh nghiệm của họ, ép họ tăng tốc |
| Người khác giới | Hỏi trước về vùng tiếp xúc trong các bài vật, ôm ghì; giữ đúng kỹ thuật | Đùa cợt về cơ thể, kéo dài tiếp xúc không cần thiết |
| Người nhẹ cân hơn nhiều | Bớt dùng sức nặng ở bài vật, ép sát; ưu tiên kỹ thuật | Đè hết trọng lượng lên người nhỏ |
| Người giỏi hơn mình | Hỏi họ muốn tập gì, nhận góp ý | Cố đánh mạnh để chứng tỏ |
Chị Lan 45 tuổi mới vào lớp kể rằng điều khiến chị ở lại lớp không phải bài tập, mà là việc anh Minh tập Vovinam ba năm, lần nào ghép cặp với chị cũng hỏi "hôm nay đầu gối chị thế nào". Câu hỏi đó tốn hai giây.
Câu nên nói và câu nên tránh trên sàn tập
Phần lớn hiểu lầm giữa hai bạn tập đến từ một câu nói vô tình. Bảng dưới đây gom những tình huống hay gặp nhất và cách nói giữ được không khí tập.
| Tình huống | Câu nên nói | Câu nên tránh |
|---|---|---|
| Bạn tập đánh trúng bạn một đòn đẹp | "Đòn đó tốt, mình không thấy tới." | "Ăn may thôi." |
| Bạn đánh trúng bạn tập | "Bạn ổn chứ? Mình vào hơi sâu." | Im lặng, hoặc cười lớn |
| Bạn tập hỏi mình sai ở đâu | "Mình thấy tay trái bạn hạ xuống trước khi đá." | "Bạn sai nhiều lắm, để mình chỉ hết." |
| Bạn muốn giảm lực | "Mình xin giữ mức nhẹ nhé." | "Bạn đánh ác quá." |
| Bạn mệt, muốn nghỉ | "Mình nghỉ một lượt, lát vào lại." | Bỏ ra ngoài không nói gì |
| Kết thúc lượt | "Cảm ơn bạn, tập với bạn thích lắm." | "Hôm nay bạn đánh dở thế." |
Để ý cột giữa: câu nào cũng mô tả cụ thể, không chấm điểm con người. Khen thì khen đúng đòn, góp ý thì chỉ đúng một chỗ. Người mới tập đặc biệt nhạy với lời nói của người đã tập lâu; một câu "ăn may thôi" có thể khiến họ ngại xin ghép cặp cả tháng. Ngược lại, một lời khen cụ thể từ người giỏi hơn là động lực lớn hơn mọi lời động viên chung chung.
Vệ sinh và đồ dùng: phép lịch sự ít ai nói
Tập đôi là tiếp xúc gần. Những điều dưới đây không có trong luật lớp nào nhưng ai cũng để ý:
- Móng tay, móng chân cắt ngắn. Móng dài gây xước, rách da bạn tập ở các bài nắm, vật.
- Tháo nhẫn, đồng hồ, vòng, khuyên tai trước khi tập đôi.
- Võ phục, găng, bảo hộ sạch và khô. Găng có mùi là lý do nhiều người ngại ghép cặp mà không nói ra.
- Có vết thương hở, bệnh ngoài da đang lây thì nghỉ tập đôi, báo thầy.
- Lau mồ hôi trước khi vào lượt mới, nhất là ở bài vật, khoá gỡ.
- Dùng đồ bảo hộ của mình; mượn thì hỏi trước và trả lại sạch.
Mấy điều này nghe nhỏ, nhưng da bị xước rồi nhiễm trùng, hay mắt bị móng tay quẹt, là những chấn thương có thật ở lớp phong trào. Phép lịch sự về vệ sinh vì thế cũng là phép an toàn. Nếu bạn tập quên, nhắc riêng và nhẹ nhàng, ví dụ "bạn tháo giúp mình cái nhẫn nhé, mình sợ xước", thay vì nói trước cả lớp.
Khi bạn tập vi phạm: góp ý sao cho không thành xích mích
Có lúc bạn gặp người đánh quá tay, không nghe hô dừng, hoặc liên tục dùng đòn lớp không cho. Cách xử lý theo thứ tự: nói trực tiếp một lần, nếu không đổi thì dừng lượt, rồi báo thầy. Không im lặng chịu đựng, và cũng không tự "dạy" bằng cách đánh mạnh lại.
Khi nói, mô tả hành vi, không phán xét người: "Đòn đá vừa rồi vào mạnh quá với mình, mình muốn giữ mức nhẹ" tốt hơn nhiều so với "bạn đánh ác thế". Câu đầu cho người kia một lối để điều chỉnh mà không mất mặt. Phần lớn người quá tay không cố ý, họ chỉ chưa biết lực của mình ra sao trong mắt người nhận.
Nếu chuyện lặp lại với cùng một người qua nhiều buổi, nói với thầy riêng sau buổi, không nói trước mặt cả lớp. Thầy có cách ghép cặp lại hoặc nhắc chung mà không làm ai bẽ mặt. Võ sinh Khôi đai xanh từng ngại báo thầy vì sợ bị coi là mách lẻo; thực ra việc báo chính là giúp lớp an toàn hơn cho cả người kia, vì người quá tay sớm muộn cũng làm ai đó chấn thương. Câu hỏi để mang tới thầy: "Em nên nói thế nào với bạn tập khi bạn ấy liên tục vượt mức lực?"
Câu hỏi thường gặp
Có bắt buộc phải cúi chào bạn tập không?
Tuỳ môn và tuỳ lớp: có nơi cúi chào, có nơi chạm găng, có nơi nghiêm lễ. Hình thức khác nhau nhưng ý nghĩa giống nhau là thống nhất bắt đầu một lượt tập an toàn. Theo đúng nghi thức của lớp bạn, và đừng bỏ qua vì vội.
Lỡ tay làm bạn tập chảy máu mũi thì nên làm gì?
Dừng ngay, xin lỗi, gọi thầy. Người bị chảy máu ngồi xuống, đầu hơi cúi về trước, bóp nhẹ cánh mũi theo hướng dẫn sơ cứu của lớp. Nếu máu không cầm, nghi gãy mũi, choáng hoặc va đầu thì đi khám. Người lỡ tay hạ lực phần còn lại của buổi.
Mình mới tập, có được từ chối ghép cặp với ai đó không?
Được, nếu bạn thấy không an toàn. Cách lịch sự là nói với thầy riêng rằng bạn muốn tập với người khác hôm nay. Không cần nêu lý do trước mặt người kia, nhưng nên nói thật với thầy để thầy biết mà điều chỉnh.
Tập đôi với người khác giới cần lưu ý gì?
Hỏi trước về vùng tiếp xúc ở các bài vật, ôm ghì, khoá gỡ; giữ đúng kỹ thuật thầy dạy; không đùa cợt về cơ thể. Bất kỳ ai thấy khó chịu đều có quyền dừng lượt và đổi bạn tập mà không cần giải thích dài.
Góp ý kỹ thuật cho bạn tập giữa lượt có được không?
Một câu ngắn, cụ thể thì được, nhất là khi bạn tập hỏi. Giảng dài giữa lượt làm lỡ nhịp tập và dễ thành dạy đời. Phần góp ý kỹ thuật chính để thầy; bạn tập chỉ nói những gì liên quan đến an toàn hoặc điều đã thoả thuận.
Mình đang đau một chỗ nhưng vẫn muốn tập đôi, có nên không?
Nói rõ chỗ đau với bạn tập và thầy trước khi bắt đầu. Nếu đau nhói, sưng, hạn chế cử động hoặc là chấn thương mới, nên nghỉ tập đôi và hỏi bác sĩ. Đau nhẹ quen thuộc thì có thể tập với điều kiện bạn tập tránh vùng đó.