Song luyện đúng là hai người đánh một bài đã định sẵn mà đòn vẫn nhắm thật vào mục tiêu, dừng cách da khoảng một nắm tay, và người đỡ không bao giờ phải đoán. Muốn được vậy, bạn cần ba thứ theo thứ tự: cự ly chuẩn trước khi ra đòn, nhịp hai người cùng nghe được, và quy ước dừng mà cả hai đã nói rõ. Thiếu cự ly thì hoặc với hụt, hoặc đánh trúng; thiếu nhịp thì người đỡ đỡ trước, bài thành múa.
Bài này đi qua cách phân vai, cách đo cự ly bằng tay duỗi, cách giữ nhịp bằng mắt thay vì đếm to, những lỗi làm song luyện thành đánh nhau hoặc thành biểu diễn rỗng, và một lộ trình bốn tuần để thuộc một bài đôi. Tên bài và tên đòn tuỳ môn có thể gọi khác (song luyện, đối luyện quyền, bài hai người); nguyên lý thì giống nhau. Bài nào có ngã, quật hay khoá tay thì chỉ tập khi thầy đứng lớp, trên thảm.
Song luyện luyện được gì mà đối kháng tự do không cho
Song luyện là chỗ duy nhất trong buổi tập mà bạn được ra một đòn thật vào một người thật, lặp lại hàng chục lần với cùng góc, cùng cự ly. Đối kháng tự do thì mỗi pha một khác, chưa kịp sửa đã sang pha sau. Bao cát thì đứng yên, không phản ứng. Song luyện nằm giữa: đối tác có thật, có phản ứng, nhưng phản ứng đó đã biết trước nên bạn để ý được vào đòn của mình.
Ba thứ được luyện rõ nhất là cự ly, góc và thời điểm. Cự ly là khoảng cách mà đòn của bạn vừa tới mục tiêu khi tay hoặc chân duỗi gần hết. Góc là hướng bạn đứng so với đối tác sau mỗi bước, vì bài song luyện tốt luôn có bước ra khỏi đường đòn chứ không đứng yên đỡ. Thời điểm là lúc bạn bắt đầu động tác so với đòn của người kia: quá sớm là đoán, quá muộn là trúng.
Một thứ ít ai nói là song luyện dạy bạn tin bạn tập. Khi người đối diện ra đòn đúng cự ly, dừng đúng chỗ, bạn dám mở mắt nhìn đòn đến thay vì nhắm mắt co người. Thói quen nhìn đòn này về sau là nền cho đối kháng nhẹ. Võ sinh Khôi đai xanh từng chỉ đánh bao suốt một năm, lần đầu vào song luyện thì chớp mắt mỗi lần nắm đấm bay tới; sau ba tuần tập chậm với người cùng lớp, thói chớp mắt mất dần.
Trước khi vào bài: phân vai và đo cự ly
Phần lớn tai nạn trong song luyện xảy ra ở mấy giây đầu, khi hai người chưa thống nhất ai đánh, ai đỡ, đứng cách nhau bao xa. Làm năm bước này mỗi lần đổi bạn tập.
- Gọi tên vai. Người ra đòn trước (có lớp gọi là bên công, bên A) và người hoá giải (bên thủ, bên B). Nói to một lần: "Mình công trước, bạn thủ, đổi sau năm lượt."
- Đo cự ly bằng tay duỗi. Bên công đứng thế, duỗi đòn chậm tới mục tiêu đã định (thường là trước mũi, ngực hoặc bụng của bên thủ). Đầu nắm tay hoặc mu bàn chân phải dừng cách mục tiêu khoảng một nắm tay. Thiếu thì tiến nửa bước, thừa thì lùi.
- Đánh dấu chỗ đứng. Nhìn xuống sàn, nhớ vị trí mũi chân so với vạch ván hoặc mép thảm. Sau mỗi lượt quay về đúng chỗ đó.
- Chạy bài chậm một lần bằng nửa tốc độ đi bộ. Không lực, chỉ đường đi. Ai thấy vướng thì dừng nói ngay.
- Thống nhất tín hiệu dừng. Một tiếng "dừng" hoặc vỗ hai lần vào đùi là cả hai đứng lại, không đánh nốt đòn đang dở.
Đối tác cao thấp khác nhau thì cự ly khác nhau. Anh Minh tập Vovinam ba năm, cao hơn bạn tập gần một cái đầu; nếu anh đứng chỗ cũ khi đổi sang bạn thấp, cú đấm thẳng sẽ chạm trán người kia thay vì dừng trước mũi. Đo lại mỗi lần đổi người là thói quen phải có.
Giữ nhịp bằng mắt, không bằng tiếng đếm
Bên thủ không động trước bên công. Đây là luật số một. Nếu người đỡ thấy tay bên công vừa nhúc nhích đã gạt, bài trông nhanh nhưng thực chất là hai người múa song song. Bên thủ chỉ được phản ứng khi đòn đã rời thế thủ và đang đi tới.
Nhìn vào ngực và vai, không nhìn vào tay. Nhìn tay thì luôn chậm. Vai và ngực báo trước đòn tay, hông báo trước đòn chân. Mắt đặt ở khoảng giữa ngực đối tác, tầm nhìn ngoại vi bắt được cả tay lẫn chân.
Đếm thầm lúc đầu, bỏ đếm khi đã thuộc. Tuần đầu cả hai có thể đếm to "một, hai, ba" để biết đang ở động tác nào. Đếm to kéo dài sẽ thành thói quen chờ tiếng, nên từ tuần thứ hai chuyển sang đếm thầm, tuần thứ ba thì để mắt dẫn nhịp.
Có một khoảng lặng giữa các đòn. Bài song luyện không phải chạy liền một hơi. Sau mỗi pha hoá giải, cả hai về thế, thở ra, nhìn nhau một nhịp rồi mới sang pha sau. Khoảng lặng này giúp kiểm cự ly và giữ an toàn khi mệt.
Tăng tốc độ theo bên chậm hơn. Hai người chênh trình độ thì nhịp đặt theo người chậm. Người giỏi hơn muốn luyện tốc độ thì tăng độ sắc của đòn, không tăng tốc độ chuyển pha.
Đòn phải nhắm thật nhưng dừng đúng chỗ
Song luyện hỏng theo hai kiểu ngược nhau. Kiểu thứ nhất là đòn nhắm lệch: bên công đấm vào khoảng không bên cạnh tai bên thủ cho chắc ăn. Bên thủ không cần đỡ cũng không trúng, nên gạt đỡ thành động tác trang trí, và về sau gặp đòn thẳng thật thì lúng túng. Kiểu thứ hai là đòn không dừng: bên công muốn "thật" nên đánh xuyên qua mục tiêu, và nếu bên thủ đỡ hụt một lần là ăn trọn.
Cách đúng là nhắm vào đúng mục tiêu, tốc độ vừa phải, và dừng trước mục tiêu khoảng một nắm tay ở giai đoạn đầu. Cảm giác đúng ở tay bên công: đòn duỗi gần hết, vai không với theo, thân không đổ tới, và bạn tự đứng vững sau khi dừng. Cảm giác sai: thân nghiêng về phía trước, gót sau nhấc, phải bước thêm nửa bước để giữ thăng bằng. Đó là dấu hiệu cự ly quá xa và bạn đang với.
Phía bên thủ, cảm giác đúng là đòn đến thì tay gạt gặp cẳng tay hoặc cổ tay đối tác ở khoảng giữa đường, không phải sát mặt mình. Gạt sát mặt nghĩa là phản ứng muộn hoặc đứng quá gần. Bị gạt đau cổ tay nhiều lần thì cả hai nên giảm lực gạt, chuyển sang gạt dẫn (đưa đòn đi lệch) thay vì gạt chặn. Đau nhói ở cẳng tay sau buổi tập là chuyện của lực gạt, không phải chuyện cần chịu cho quen.
Bảng lỗi hay gặp khi song luyện
Các lỗi dưới đây gặp ở lớp nào cũng có, không riêng môn nào. Đọc theo hàng ngang: thấy biểu hiện, đoán nguyên nhân, sửa bằng một việc cụ thể.
| Biểu hiện | Nguyên nhân thường gặp | Cách sửa |
|---|---|---|
| Bên thủ đỡ trước khi đòn tới | Thuộc bài nên đoán, sợ bị trúng | Bên công đổi nhịp ngẫu nhiên: lúc dừng một giây, lúc ra liền |
| Đòn với hụt, phải bước thêm | Đứng xa hơn cự ly đã đo, hoặc lùi dần sau mỗi lượt | Đánh dấu chỗ đứng, về vạch sau mỗi lượt |
| Hai người va trán, va gối | Cùng tiến vào một đường, không bước ra góc | Chạy lại riêng phần bước chân, không ra đòn |
| Bài nhanh dần, đòn ẩu dần | Mệt và muốn xong lượt | Đặt số lượt cố định, nghỉ giữa các lượt |
| Cổ tay đau sau buổi | Gạt chặn bằng xương, lực gạt quá tay | Chuyển sang gạt dẫn, giảm lực bên công |
| Quên bài giữa chừng | Học cả bài một lúc | Chia bài thành pha, thuộc từng pha mới nối |
Nếu cùng một lỗi lặp lại ba lượt liên tiếp, đừng cố chạy tiếp. Dừng, nói với nhau lỗi ở đâu, chạy chậm đúng pha đó năm lần rồi mới quay lại cả bài.
Lộ trình bốn tuần để thuộc một bài song luyện
Giả sử lớp tập ba buổi một tuần và mỗi buổi dành chừng mười lăm phút cho song luyện. Lộ trình dưới đây áp cho một bài có khoảng tám đến mười hai pha.
| Tuần | Việc chính | Tốc độ và lực | Xong tuần khi |
|---|---|---|---|
| 1 | Thuộc thứ tự pha, chạy riêng bước chân | Nửa tốc độ đi bộ, không lực | Chạy hết bài không dừng hỏi |
| 2 | Đo cự ly từng pha, đổi vai liên tục | Tốc độ đi bộ, đòn có hình dạng | Không pha nào phải bước thêm |
| 3 | Bỏ đếm, dẫn nhịp bằng mắt, thêm khoảng lặng | Ba phần tư tốc độ, đòn sắc | Bên thủ không động trước lần nào |
| 4 | Đổi bạn tập khác chiều cao, khác trình độ | Đủ tốc độ ở pha đã chắc | Chạy đúng với ba người khác nhau |
Chị Lan 45 tuổi mới vào lớp có thể kéo mỗi tuần thành hai tuần. Thuộc chậm mà đúng cự ly vẫn hơn thuộc nhanh mà phải nhờ đối tác nhường. Những pha có ngã hoặc quật thì để ở tốc độ của tuần hai cho tới khi thầy cho phép tăng.
Áp vào trường hợp của bạn và câu nên hỏi thầy
Mỗi người vướng một chỗ khác nhau. Tự đối chiếu với các trường hợp sau, rồi mang đúng câu hỏi đến buổi tập.
- Bạn mới tập dưới sáu tháng: ưu tiên vai thủ trước, vì nhìn đòn là kỹ năng khó nhất. Hỏi thầy: "Em nên nhìn vào đâu khi đòn tới ở pha này?"
- Bạn thuộc bài nhưng bài trông như múa: nhiều khả năng đòn đang nhắm lệch. Hỏi thầy: "Đòn của em có đi đúng mục tiêu không, hay em đang đánh vào khoảng trống?"
- Bạn hay bị trúng nhẹ: kiểm xem mình đứng gần hơn cự ly đo lúc đầu không. Hỏi thầy: "Ở pha này em nên lùi chân nào, bước ra góc nào?"
- Bạn tập với người lớn tuổi hoặc mới vào: bạn chịu trách nhiệm về nhịp. Hỏi thầy: "Với bạn tập này, em nên giữ tốc độ nào là vừa?"
- Bạn chuẩn bị biểu diễn bài đôi: biểu diễn cần đẹp nhưng vẫn phải dừng đúng chỗ. Hỏi thầy: "Pha nào được phép tăng tốc, pha nào giữ chậm để an toàn?"
Ghi lại câu trả lời ngay sau buổi tập, một hai dòng là đủ. Đến tuần thứ tư, đọc lại sẽ thấy lỗi nào đã hết, lỗi nào còn lặp.
Câu hỏi thường gặp
Song luyện và đối kháng nhẹ khác nhau thế nào?
Song luyện là bài định sẵn, cả hai biết trước đòn nào đến, hướng nào, lúc nào; mục tiêu là cự ly, góc và thời điểm cho thật chuẩn. Đối kháng nhẹ là tự do có giới hạn lực, không ai biết trước đòn của người kia, nên luyện phản xạ và đọc nhịp.
Có nên tập song luyện với người ngoài lớp ở nhà không?
Phần không có ngã, không có khoá thì có thể ôn bước chân và thứ tự pha với người đã cùng học bài đó, tốc độ chậm, trên mặt sàn không trơn. Phần có quật, ngã, khoá tay thì chỉ tập ở lớp có thầy và thảm, không tự tập ở nhà.
Đòn trong song luyện có được chạm vào người không?
Giai đoạn đầu thì không, đòn dừng cách mục tiêu khoảng một nắm tay. Một số môn ở trình độ cao cho chạm nhẹ vào giáp hoặc vào vùng an toàn theo quy định của lớp; mức này do thầy quyết định, hai võ sinh không tự thoả thuận với nhau.
Vì sao thuộc bài rồi mà vẫn hay đỡ trượt?
Thường là do bạn nhìn vào tay đối tác hoặc đỡ theo trí nhớ thay vì theo đòn thật. Chuyển mắt sang vùng ngực, nhờ bạn tập đổi nhịp ngẫu nhiên, và gạt ở giữa đường đòn thay vì đợi đòn tới sát mặt.
Một buổi nên chạy bài song luyện bao nhiêu lượt?
Không có con số cố định, nhưng chất lượng giảm rõ khi mệt. Chừng năm đến tám lượt mỗi vai, nghỉ ngắn giữa các lượt, là vừa cho người tập phong trào. Khi đòn bắt đầu ẩu hoặc cự ly lệch thì dừng, dù chưa đủ số lượt.
Đổi bạn tập mới thì phải làm lại từ đầu không?
Không cần học lại bài, nhưng phải đo lại cự ly, thống nhất lại tín hiệu dừng và chạy chậm một lượt. Mỗi người có chiều dài tay, chân và tốc độ phản ứng khác nhau, nên cự ly cũ với người cũ không dùng được nguyên cho người mới.