Trong đối kháng có ba vùng: vùng xa (không ai với tới ai), vùng vừa (đòn của một hoặc cả hai người vừa tới) và vùng gần (đòn tay ngắn, gối, ôm ghì). Giữ khoảng cách là biết mình đang ở vùng nào, ở đó có lợi cho ai, và chỉ đi qua vùng vừa khi có lý do. Phần lớn đòn trúng trong đối kháng phong trào đến lúc một người đứng lơ lửng ở vùng vừa mà không đánh cũng không rời đi.
Bài này giúp bạn đo tầm đòn của mình và của bạn tập, nhận ra mép các vùng bằng mắt, bước vào bước ra mà không mở người, và luyện cự ly bằng bài tập không cần đánh mạnh. Phần bước chân cơ bản (tiến, lùi, bước chéo, vòng) thuộc chủ đề tấn pháp và bộ pháp; ở đây chỉ bàn chân dùng để quản lý khoảng cách với một người đang di chuyển. Tập có thầy, có bảo hộ, với bạn tập đã thống nhất mức lực.
Ba vùng và ai được lợi ở mỗi vùng
Vùng xa là khoảng mà muốn đánh trúng, một trong hai người phải bước ít nhất một bước. Ở đây không ai bị đe doạ ngay, nên đây là vùng để thở, quan sát và chỉnh thế. Người có bước vào nhanh được lợi ở vùng này, vì họ chọn được lúc nào bắt đầu pha.
Vùng vừa là khoảng mà đòn thẳng của người tay dài hơn chạm tới mà không cần bước, hoặc chỉ cần nhích chân trước. Đây là vùng nguy hiểm nhất cho người tay ngắn: họ bị với tới nhưng chưa với tới được. Với hai người cùng tầm, vùng vừa là nơi diễn ra trao đổi đòn, ai ra trước hoặc ai vừa né vừa đáp sẽ có lợi.
Vùng gần là khoảng mà đòn thẳng dài không còn duỗi được hết, chỉ còn đòn móc, đòn múc, đòn ngắn, và tuỳ môn là gối, chỏ hoặc ôm ghì. Người tay ngắn, quen đánh ngắn thường muốn vào đây. Trong đối kháng nhẹ phong trào, nhiều lớp giới hạn những gì được làm ở vùng gần, vì va chạm ở đây khó kiểm soát lực và dễ va đầu. Hỏi thầy lớp bạn trước khi chủ động vào vùng gần.
Không vùng nào tốt hay xấu tuyệt đối. Câu hỏi đúng là: với bạn tập này, vùng nào có lợi cho mình, và mình mất bao nhiêu bước để tới đó?
Đo tầm của mình và của bạn tập
Đo trước khi đối kháng giúp bạn có con số trong đầu thay vì đoán. Làm với bạn tập, chậm, không lực.
- Đứng thế thủ đối diện bạn tập. Bạn duỗi đòn tay trước (đấm thẳng tay trước, tuỳ môn có thể gọi khác) thật chậm tới ngực người kia, không bước. Đánh dấu chỗ chân trước của bạn: đây là mép vùng vừa của bạn.
- Đổi lại, bạn tập làm y vậy với bạn. Nếu họ chạm tới bạn mà bạn chưa chạm tới họ từ cùng chỗ đứng, chênh lệch giữa hai mép chính là "vùng chết" của bạn.
- Đo thêm tầm đòn chân trước (đá tống hoặc đá đẩy) theo cùng cách. Tầm chân thường dài hơn tầm tay chừng nửa bước đến một bước.
- Đo tầm khi có bước: bạn tiến một bước rồi duỗi tay. Khoảng cách này là mép ngoài của vùng xa mà bạn vẫn còn với tới được nếu vào nhanh.
- Ghi lại bằng lời đơn giản: "Với bạn A, mình chạm được khi chân trước cách chân trước họ khoảng hai bàn chân."
Anh Minh tập Vovinam ba năm cao một mét bảy mươi lăm, đo với võ sinh Khôi thấp hơn một cái đầu thì vùng chết của Khôi rộng gần nửa bước. Biết vậy, Khôi hiểu vì sao cứ đứng ở chỗ "trông có vẻ an toàn" là bị đấm trúng.
Đọc mép vùng bằng mắt khi cả hai đang di chuyển
Nhìn khoảng cách giữa hai bàn chân trước. Đây là thước đo nhanh nhất. Bạn tập cao thấp thế nào thì khoảng giữa hai chân trước vẫn phản ánh cự ly thực. Tập nhìn bằng mắt ngoại vi, không cúi xuống.
Theo dõi việc bạn tập dồn trọng tâm. Người chuẩn bị bước vào thường dồn trọng lượng lên chân sau một chút, hoặc gối trước hơi chùng. Thấy dấu hiệu đó là biết vùng xa sắp thành vùng vừa.
Đếm bước của bạn tập. Nhiều người có thói quen tiến hai bước nhỏ rồi ra đòn. Nhận ra nhịp bước, bạn biết trước cự ly sẽ đổi lúc nào.
Để ý mép thảm phía sau mình. Giữ khoảng cách bằng cách lùi mãi thì sớm muộn sẽ hết chỗ. Mắt phải biết mình còn bao nhiêu bước tới mép, để chuyển sang bước chéo hoặc vòng trước khi bị dồn.
Cảm giác đúng và sai. Đúng: bạn thấy bình tĩnh, có thời gian chọn việc tiếp theo. Sai: bạn thấy liên tục bị đòn "bất ngờ" tới, nghĩa là bạn đang đứng ở mép vùng vừa của người kia mà không biết.
Bước vào và bước ra mà không mở người
Bước vào cự ly là lúc dễ bị đánh nhất, vì bạn đi tới trong khi đòn của bạn tập đang chờ sẵn. Nguyên tắc chung ở hầu hết các môn: không bước vào trần trụi. Hoặc bước vào kèm một đòn (đòn thẳng tay trước là phổ biến, vì nó che đường vào), hoặc bước vào theo góc chứ không thẳng tâm, hoặc bước vào ngay sau khi bạn tập vừa ra đòn hụt và đang rút về.
Bước ra quan trọng không kém. Sau khi ra đòn, nhiều người đứng lại ngắm, và đó là lúc bị đáp trả. Thói quen nên có: ra đòn xong thì rời vùng vừa ngay, bằng bước lùi chéo hoặc bước sang ngang, tay vẫn giữ thế thủ trước cằm. Lùi thẳng một đường dọc là cách dễ bị đuổi theo nhất, vì người đuổi chỉ cần tiến thẳng.
Cảm giác đúng khi bước vào: trọng tâm vẫn giữa hai chân, đầu không đổ tới trước chân trước, cằm thu. Cảm giác sai: đầu đi trước thân, bạn thấy mình "lao" thay vì "bước". Đầu đi trước là đầu ăn đòn trước và cũng là tư thế dễ va đầu với bạn tập. Hai đầu va nhau trong vùng gần là một trong những chấn thương hay gặp nhất ở đối kháng phong trào; nếu xảy ra, dừng hiệp, kiểm tra, có dấu hiệu choáng thì đi khám.
Lỗi về khoảng cách và cách sửa
Các lỗi này gặp ở người mới lẫn người đã tập vài năm, chỉ khác mức độ.
| Lỗi | Biểu hiện | Cách sửa |
|---|---|---|
| Đứng lơ lửng ở vùng vừa | Không đánh cũng không lùi, bị trúng đòn thẳng liên tục | Tự đặt luật: vào vùng vừa thì phải ra đòn hoặc rời đi trong hai giây |
| Ra đòn từ vùng xa | Đòn với hụt, thân đổ tới, bị đáp | Bước vào trước rồi mới ra đòn, hoặc kết hợp bước và đòn |
| Lùi thẳng tới mép thảm | Bị dồn góc, hết đường | Mỗi lần lùi thứ hai đổi thành bước chéo |
| Vào thẳng tâm | Ăn đòn đón ngay khi bước | Vào lệch sang phía tay trước của bạn tập |
| Người tay ngắn đứng xa vì sợ | Ở mãi vùng chết, không đánh được ai | Hoặc lùi hẳn ra vùng xa, hoặc vào hẳn vùng gần nếu lớp cho phép |
Lỗi thứ nhất là gốc của nhiều lỗi khác. Chỉ cần sửa được thói đứng lơ lửng, số đòn bị trúng thường giảm thấy rõ chỉ sau vài buổi.
Bài luyện cự ly bốn tuần không cần đánh mạnh
Các bài này đều dùng mức lực chạm hoặc không có đòn, nên làm được cả khi bạn chưa sẵn sàng đối kháng.
| Tuần | Bài tập | Cách làm |
|---|---|---|
| 1 | Bóng gương | Một người dẫn tiến lùi tự do, người kia giữ đúng khoảng cách ban đầu như soi gương, hai phút đổi vai |
| 2 | Chạm vai rồi rời | Ai vào vùng vừa thì chạm nhẹ vai người kia rồi phải rời ra ngay, người bị chạm được chạm lại nếu người kia chưa rời |
| 3 | Đòn thẳng một tay | Đối kháng chỉ được dùng đòn thẳng tay trước, mức chạm, mục tiêu là ra vào đúng lúc |
| 4 | Đổi bạn tập khác tầm | Lặp bài tuần 3 với ba người cao thấp khác nhau, mỗi người một phút |
Chị Lan 45 tuổi mới vào lớp có thể dừng ở tuần 2 lâu dài; bài chạm vai luyện được gần đủ cảm giác cự ly mà không có va chạm đáng kể. Nếu đầu gối hoặc cổ chân đau khi di chuyển nhiều, giảm thời gian mỗi lượt và báo thầy.
Áp vào trường hợp của bạn và câu nên hỏi thầy
Quản lý khoảng cách phụ thuộc vào vóc dáng, môn tập và thói quen của từng người. Tìm trường hợp gần với mình nhất:
- Bạn thấp, tay ngắn hơn phần lớn bạn tập: vấn đề chính là vùng chết. Tập vào nhanh bằng góc lệch thay vì đứng chờ. Hỏi thầy: "Với người cao hơn, em nên vào từ phía nào và kèm đòn gì?"
- Bạn cao, tay dài: lợi thế của bạn mất ngay khi để người thấp áp sát. Tập đòn thẳng tay trước để giữ họ ở vùng vừa, và bước chéo khi họ lao vào. Hỏi thầy: "Khi bị áp sát, em nên lùi chéo hay xoay ra?"
- Bạn tập môn thiên về đòn chân: vùng xa của bạn rộng hơn người tập đòn tay. Cẩn thận khi gặp người áp sát nhanh. Hỏi thầy: "Khi bạn tập vào gần, em chuyển sang đòn gì là an toàn?"
- Bạn hay bị dồn tới mép thảm: đếm số lần lùi thẳng trong một hiệp, nhờ bạn đứng ngoài đếm giúp. Hỏi thầy: "Ở mép thảm, em thoát bằng bước nào?"
- Bạn mới chuyển từ quyền sang đối kháng: bài quyền có cự ly tưởng tượng, đối kháng có cự ly thật. Hỏi thầy: "Em nên bắt đầu với bài cự ly nào trước khi vào hiệp tự do?"
Sau mỗi buổi, ghi một dòng: hôm nay bị trúng nhiều nhất ở vùng nào. Sau vài tuần, bạn sẽ thấy mẫu hình lặp lại và biết mình cần luyện chỗ nào. Võ sinh Khôi đai xanh ghi như vậy suốt hai tháng và nhận ra gần như mọi đòn trúng mình đều đến ở vùng vừa, ngay sau khi Khôi ra một đòn rồi đứng lại ngắm.
Câu hỏi thường gặp
Người tay ngắn nên giữ khoảng cách thế nào khi gặp người tay dài?
Tránh đứng ở vùng giữa mép tầm của mình và mép tầm của họ. Hoặc ở hẳn vùng xa để quan sát, hoặc vào nhanh bằng góc lệch kèm đòn che, rồi rời ra. Đứng lưng chừng là chỗ người tay dài đánh được mà mình không đánh được.
Làm sao biết mình đang đứng quá gần?
Dấu hiệu dễ thấy là đòn thẳng của bạn không duỗi hết được, khuỷu tay vẫn gập khi chạm, và bạn phải ngửa người ra để nhìn bạn tập. Đứng quá gần cũng làm tăng nguy cơ va đầu, nên rời ra nếu lớp không tập vùng gần.
Có nên lùi để giữ khoảng cách mãi không?
Không. Lùi thẳng là cách dễ bị dồn tới mép thảm. Lùi nên đi kèm bước chéo hoặc bước vòng, và sau vài lần lùi bạn cần có một lần chủ động vào cự ly, nếu không bạn tập sẽ được tự do chọn thời điểm.
Đo tầm đòn có cần đo lại mỗi buổi không?
Không cần đo lại với người đã quen, nhưng nên đo mỗi khi đổi bạn tập mới hoặc đổi bảo hộ. Găng dày làm nắm tay to hơn, giáp làm mục tiêu gần hơn một chút, và cảm giác cự ly đổi theo.
Khoảng cách trong đối kháng có giống nhau giữa các môn không?
Nguyên lý ba vùng giống nhau, nhưng vùng nào được dùng thì khác. Môn thiên về đòn chân thường giữ vùng xa và vừa lâu hơn; môn cho ôm ghì hay vật thì vùng gần được tập kỹ. Tuỳ môn và luật của lớp, có thể gọi khác.
Bị va đầu với bạn tập khi vào gần thì xử lý thế nào?
Dừng hiệp ngay, cả hai đứng yên, kiểm tra xem có chảy máu, choáng, buồn nôn, nhìn mờ hay không. Có bất kỳ dấu hiệu nào thì nghỉ hẳn buổi đó, báo thầy và đi khám. Không quay lại đối kháng trong cùng buổi kể cả khi thấy đỡ.