Khoảng an toàn khi tập binh khí, tính từ người bạn, ít nhất bằng gấp đôi chiều dài binh khí cộng một sải tay, theo mọi hướng mà binh khí có thể đi. Trong lớp, khoảng đó được giữ bằng cách xếp hàng so le, có hiệu lệnh bắt đầu và dừng rõ ràng, và mọi người cùng một quy tắc khi lỡ tuột tay.
Phần lớn tai nạn khi tập binh khí ở lớp phong trào không xảy ra trong lúc đối luyện, mà trong lúc tập đơn: một người tăng tốc, binh khí trượt khỏi tay, người bên cạnh không kịp tránh. Bài này dành cho người tập, không phải cho người quản lý lớp: bạn đo khoảng của mình thế nào, nghe hiệu lệnh ra sao, làm gì khi binh khí của mình hoặc của người khác văng ra, và những thói quen nhỏ mà người tập lâu năm làm gần như vô thức.
Đo khoảng an toàn của chính bạn
Khoảng an toàn không phải là một con số cố định, nó tuỳ binh khí và động tác. Đo trước mỗi bài mới.
- Cầm binh khí ở vị trí tay xa nhất mà bài dùng, ví dụ cầm một đầu côn.
- Duỗi tay thẳng, xoay một vòng tại chỗ thật chậm. Vòng tròn đầu binh khí vẽ ra là tầm của bạn.
- Nhân đôi bán kính đó: đó là khoảng tối thiểu giữa bạn và người gần nhất, vì người kia cũng có tầm của họ.
- Cộng thêm một sải tay cho những động tác có bước chân, vì bạn sẽ di chuyển trong lúc múa.
- Nhìn lên: trần, đèn, quạt phải cao hơn binh khí khi bạn giơ thẳng tay.
- Nhìn xuống: sàn không có chai nước, túi đồ, dây, chỗ trơn trong phạm vi bước chân.
Côn dài, đao, kiếm dài cần khoảng lớn hơn hẳn côn ngắn hay côn nhị khúc, nhưng côn nhị khúc lại đi theo những hướng khó đoán hơn. Khi lớp tập nhiều loại binh khí cùng lúc, khoảng phải tính theo binh khí dài nhất trong khu vực. Đo một lần ở đầu bài là đủ; điều quan trọng là bạn nhớ vòng tròn đó khi đã bắt đầu múa và quên mất xung quanh.
Xếp hàng khi tập binh khí: kiểu nào an toàn cho động tác nào
Thầy quyết định cách xếp, nhưng hiểu lý do giúp bạn tự giữ khoảng khi hàng bị xô lệch giữa buổi.
| Cách xếp | Hợp với | Điều bạn cần giữ |
|---|---|---|
| Hàng ngang, cách rộng | Động tác tại chỗ, chém, bổ, đâm về trước | Không bước lệch sang ngang; nhìn hai bên trước mỗi hiệp |
| Hàng so le như bàn cờ | Múa xoay, động tác có quét ngang | Người trước và sau không đứng thẳng hàng với bạn |
| Hàng dọc nối tiếp | Tiến lùi theo bài, đi từ đầu sàn tới cuối sàn | Giữ khoảng với người trước, không đuổi kịp khi họ chậm |
| Nhóm nhỏ theo lượt | Động tác mới, động tác qua đầu, binh khí kim loại | Người chờ đứng ngoài vạch, quay mặt về phía người đang tập |
Giữa buổi, hàng hay bị xô vì người tiến nhiều hơn, người lùi ít hơn. Trước mỗi hiệp, nhìn trái, nhìn phải, nhìn trước sau, và tự chỉnh vị trí. Nếu thấy mình không đủ khoảng, báo thầy trước khi bắt đầu, đừng cố thu nhỏ động tác. Thu nhỏ động tác giữa chừng làm sai bài, và khi mệt bạn sẽ quên thu nhỏ, đúng lúc người bên cạnh đang ở gần nhất.
Mỗi loại binh khí, một kiểu nguy hiểm riêng
Khoảng an toàn tính theo chiều dài, nhưng hướng nguy hiểm thì tuỳ loại binh khí. Biết binh khí bên cạnh đi theo hướng nào giúp bạn đứng đúng chỗ.
| Binh khí | Hướng nguy hiểm chính | Đứng ở đâu khi người khác tập |
|---|---|---|
| Côn dài | Quét ngang và hai đầu côn ra sau khi đổi đầu | Xa hơn hẳn ở hai bên, không đứng sau lưng |
| Côn nhị khúc | Khó đoán, khúc tự do có thể văng theo mọi hướng | Xa nhất có thể, ở phía trước mặt người tập |
| Kiếm gỗ | Phía trước theo đường chém, và phía sau khi nâng kiếm | Hai bên, ngoài tầm kiếm cộng tay |
| Đao | Vòng quanh thân khi vòng đao, phía trước khi chém | Phía trước, ngoài tầm, nơi người tập nhìn thấy bạn |
| Binh khí xốp, bọc đệm | Nhẹ nhưng vẫn đau mắt, vẫn văng khi tuột tay | Giữ khoảng như binh khí thật cùng chiều dài |
Anh Quang 40 tuổi, quen tập côn dài, đứng xem một bạn mới múa côn nhị khúc ở khoảng anh vẫn đứng xem côn dài. Một khúc côn văng ngang trúng vai anh. Không đau nhiều, nhưng đó là lúc anh hiểu côn nhị khúc ngắn mà không hề an toàn hơn. Khoảng cách đứng xem cần tính theo binh khí người khác đang cầm, không theo binh khí mình quen.
Hiệu lệnh: bắt đầu, dừng và đặt binh khí xuống
Chỉ bắt đầu khi có lệnh. Thói quen cầm côn múa thử trong lúc thầy đang giảng là nguồn tai nạn phổ biến. Khi chưa có lệnh, binh khí ở thế nghỉ: côn dựng sát người, kiếm và đao ở thế cầm nghỉ theo lớp.
Lệnh dừng là dừng ngay. Nghe lệnh dừng thì dừng binh khí, không múa nốt cho hết động tác. Nếu đang ở giữa vòng xoay, hạ tốc độ và kết thúc vòng nhỏ nhất có thể, rồi đưa về thế nghỉ.
Ai cũng có quyền hô dừng. Ở nhiều lớp, bất cứ ai thấy nguy hiểm đều được hô dừng. Nếu lớp bạn chưa có quy ước này, hỏi thầy. Một tiếng hô sớm tốt hơn một cú va.
Đặt binh khí xuống đúng chỗ. Khi nghỉ, đặt binh khí ở rìa sàn hoặc trên giá, không để giữa lối đi. Côn nằm ngang trên sàn là bẫy vấp cho người khác.
Lệnh giữa buổi khi thầy đi sửa. Khi thầy dừng lại sửa cho một người, những người xung quanh thường vẫn tập. Nếu thầy đang đứng trong tầm binh khí của bạn, hạ tốc độ hoặc dừng hẳn cho tới khi thầy đi ra. Thầy cũng là người có thể bị trúng, và thầy thường đang nhìn người khác chứ không nhìn bạn.
Không đưa binh khí qua người. Khi trao côn, kiếm cho bạn tập, đưa đầu chuôi về phía họ, binh khí dựng đứng hoặc chĩa xuống đất, không vung qua đầu người khác.
Khi binh khí tuột khỏi tay
Tuột tay xảy ra với người mới và cả người tập lâu năm, nhất là khi tay ra mồ hôi hoặc khi tăng tốc. Quy tắc của người cầm là: không cố chụp lại khi binh khí đang bay. Cố chụp là cách gãy ngón tay và bị đánh vào mặt. Buông hẳn, lùi ra, và hô một tiếng ngắn để người xung quanh biết. Sau đó kiểm tra xem có ai bị trúng không, rồi mới nhặt binh khí.
Quy tắc của người đứng gần là: nghe tiếng hô hoặc thấy binh khí bay thì lùi ra và quay vai về phía đó, che đầu bằng hai cẳng tay. Đừng cúi xuống nhặt hộ khi binh khí còn đang lăn hoặc khi người khác vẫn đang múa. Đợi tất cả dừng.
Sau mỗi lần tuột tay, tìm lý do trước khi tập tiếp. Tay ướt thì lau tay. Binh khí trơn thì báo thầy. Đổi tay sai nhịp thì quay lại tốc độ chậm. Nếu cùng một động tác tuột tay hai lần trong một buổi, bạn đang tập nó ở tốc độ cao hơn khả năng hiện tại. Bạn Tùng 20 tuổi từng làm văng côn hai lần trong một buổi tập đổi tay; thầy cho Tùng tập lại động tác đó với côn xốp suốt phần còn lại của buổi, và Tùng không bao giờ quên bài học về tốc độ.
Va chạm trong lớp: mức nào thì dừng, mức nào đi khám
Va chạm nhẹ khi tập binh khí là chuyện có thể xảy ra. Điều quan trọng là phản ứng đúng mức. Bảng dưới là hướng dẫn chung, không thay ý kiến của nhân viên y tế.
| Tình huống | Làm ngay | Khi nào cần đi khám |
|---|---|---|
| Bị côn, kiếm chạm vào tay, chân, nhẹ | Dừng, kiểm tra, chườm lạnh nếu đỏ | Sưng tăng, không cử động được, đau tăng sau vài giờ |
| Bị trúng ngón tay | Dừng, không cố nắm binh khí tiếp | Ngón biến dạng, không gập duỗi được, sưng to |
| Bị trúng đầu, dù nhẹ | Dừng hẳn buổi tập, ngồi nghỉ, có người theo dõi | Choáng, buồn nôn, đau đầu tăng, nhìn mờ, buồn ngủ bất thường: đi khám ngay |
| Bị trúng mắt hoặc gần mắt | Dừng, không dụi | Đi khám mắt ngay, kể cả khi thấy chỉ hơi đỏ |
| Đánh trúng người khác | Dừng, hỏi han, báo thầy | Theo các mốc trên với người bị trúng |
Đừng cố tập tiếp cho xong bài sau khi bị trúng đầu. Đó là lời khuyên khó nghe nhất với người hăng hái, nhưng là lời khuyên quan trọng nhất trong bảng.
Thói quen nhỏ của người tập lâu năm và câu hỏi cho thầy
Những điều dưới đây không có trong bài quyền nào, nhưng người tập lâu năm làm gần như vô thức:
- Nhìn trái phải trước mỗi hiệp, kể cả khi đã nhìn từ đầu buổi.
- Kiểm tra binh khí bằng tay trước khi cầm vào bài: vuốt dọc thân, giật thử dây, nhìn đầu.
- Tháo nhẫn, đồng hồ, kẹp tóc cứng trước buổi tập binh khí.
- Lau tay giữa các hiệp khi trời nóng.
- Không đứng sau lưng người đang múa để xem; đứng ở vị trí họ nhìn thấy bạn.
- Giảm tốc khi mệt thay vì cố cho đủ số lần.
- Câu hỏi cho thầy: "Lớp mình có quy ước hô dừng không, hô bằng từ gì?"
- Câu hỏi cho thầy: "Khi tập nhiều binh khí cùng lúc, con nên đứng ở khu vực nào?"
Chị Lan 45 tuổi mới vào lớp ban đầu thấy những thói quen này hơi thừa, nhất là việc nhìn trái phải trước mỗi hiệp. Đến buổi một người mới bên cạnh làm văng côn, chị đã kịp lùi vì vừa nhìn sang trước đó vài giây. Sau buổi đó, chị nhắc lại thói quen này cho người mới tiếp theo vào lớp. An toàn trong lớp binh khí không phải việc của riêng thầy; mỗi người giữ vòng tròn của mình và để ý vòng tròn của người bên cạnh.
Câu hỏi thường gặp
Khoảng cách bao xa là đủ khi tập côn cạnh người khác?
Ít nhất gấp đôi chiều dài côn cộng một sải tay, theo mọi hướng côn có thể đi. Với động tác có bước chân hoặc xoay người, cần rộng hơn. Không đủ chỗ thì báo thầy, đừng thu nhỏ động tác.
Binh khí tuột tay thì có nên chụp lại không?
Không. Chụp binh khí đang bay là cách dễ gãy ngón và bị đánh vào mặt. Buông hẳn, lùi ra, hô một tiếng cho người xung quanh biết, rồi kiểm tra có ai bị trúng không.
Bị côn chạm nhẹ vào đầu có cần đi khám không?
Dừng tập, ngồi nghỉ, có người theo dõi. Nếu choáng, buồn nôn, đau đầu tăng dần, nhìn mờ hay buồn ngủ bất thường thì đi khám ngay. Không cố tập tiếp cho xong bài.
Tập binh khí có cần đồ bảo hộ không?
Tập đơn thường không bắt buộc, nhưng tuỳ binh khí và tuỳ lớp có thể cần kính, găng mỏng. Đối luyện binh khí luôn cần bảo hộ theo yêu cầu của thầy. Hỏi lớp bạn trước khi tập.
Có nên tập binh khí khi mệt không?
Có thể tập ở tốc độ chậm và động tác đã quen. Khi mệt, phản xạ và lực cầm giảm, dễ tuột tay. Giảm tốc và giảm số lần, đừng tập động tác mới lúc mệt.
Làm gì khi người bên cạnh không giữ khoảng an toàn?
Nhắc nhẹ họ trước khi bắt đầu hiệp, hoặc lùi ra để tự tạo khoảng. Nếu vẫn chật, báo thầy để chia lại hàng. Một lời nhắc sớm ít ngại hơn một cú va.