Muốn đứng hạc tấn vững, giữ chân trụ hơi khuỵu chứ không khoá thẳng, bám chặt ba điểm của bàn chân trụ, giữ hai bên hông ngang nhau thay vì để hông bên chân co trễ xuống hoặc nhô lên, nâng gối bằng cơ hông chứ không bằng cách ngả lưng, và nhìn vào một điểm cố định ngang tầm mắt. Người chao nhiều nhất thường là người khoá gối trụ và nhìn xuống chân.
Hạc tấn ít khi được dùng để đứng lâu trong đối kháng, nhưng nó là trạm trung chuyển của gần như mọi đòn đá: chân đá phải đi qua một tư thế co gối trên một chân trước khi bung ra. Đứng hạc tấn vững thì đòn đá có gốc; đứng chao thì đòn đá nào cũng phải bù bằng cách vung người. Dưới đây là cơ chế giữ thăng bằng, lỗi và cách sửa, chuỗi bài tiến dần và cách nối sang đòn đá.
Vì sao đứng một chân lại chao: ba hệ thống phải cùng làm việc
Thăng bằng trên một chân nhờ ba nguồn tin cùng lúc. Mắt cho biết đầu đang ở đâu so với đường chân trời. Tai trong báo đầu đang nghiêng hay quay. Bàn chân và cổ chân báo lực đang dồn về mép nào. Bộ não ghép ba nguồn này rồi ra lệnh cho cơ cổ chân, hông và thân chỉnh liên tục, mỗi lần một chút rất nhỏ. Người đứng vững không phải người không lắc, mà là người lắc rất nhỏ và chỉnh rất sớm.
Khi bạn khoá thẳng gối trụ, cổ chân mất khoảng đệm để chỉnh, mọi lệch nhỏ đều phải sửa bằng hông và thân, vốn chậm và to hơn nhiều. Khi bạn nhìn xuống chân, mắt mất mốc cố định, đầu cúi làm tai trong nhận tin lệch. Khi bàn chân trụ quắp ngón hoặc chỉ đứng trên gót, nguồn tin từ bàn chân bị nghèo đi. Ba thói quen đó cộng lại là cảm giác chao quen thuộc của người mới.
Vì vậy, bài tập hạc tấn tốt là bài tập luyện từng nguồn tin một: đứng có mốc mắt rồi bỏ dần mốc, đứng trên sàn cứng rồi mặt mềm hơn, đứng yên rồi thêm chuyển động tay, đầu. Đứng một chân thật lâu mà không đổi gì thì chỉ luyện được sức chịu đựng của chân trụ, còn khả năng chỉnh thì tiến rất chậm.
Năm điểm của một hạc tấn đúng
Tuỳ môn, hạc tấn có thể đặt bàn chân co áp cạnh gối trụ, hoặc nâng gối cao trước bụng như độc lập bộ của wushu, hoặc như thế hạc của karate. Năm điểm dưới đây áp cho mọi phiên bản.
- Chân trụ khuỵu mềm. Gối trụ hơi chùng, khoảng như khi bạn chuẩn bị bật nhảy nhẹ. Gối hướng theo mũi chân trụ, không đổ vào trong.
- Bàn chân trụ bám ba điểm. Gót, gốc ngón cái, gốc ngón út. Ngón chân thả mềm. Mũi chân trụ hướng theo quy định của lớp, thường thẳng hoặc hơi chếch ra.
- Hông ngang. Đặt hai tay lên hai mào chậu: chúng phải gần ngang nhau. Hông bên chân co trễ xuống nghĩa là cơ mông bên chân trụ chưa làm việc; nhô lên nghĩa là bạn đang dùng lưng kéo chân lên.
- Nâng gối bằng hông. Gối lên tới độ cao của lớp yêu cầu mà thân không ngả ra sau. Nếu phải ngả lưng mới nâng được, hạ gối xuống thấp hơn cho đúng dáng.
- Mắt và thân. Thân dựng, vai thả, nhìn một điểm ngang tầm mắt. Hai tay giữ thế thủ hoặc thế quy định, không dang ra như đi dây trừ khi đang tập bước đầu.
Thử đứng mười lăm giây mỗi bên theo đủ năm điểm. Nếu bên nào cần dang tay mới đứng được, bên đó là bên cần tập thêm.
Lỗi làm hạc tấn chao và cách sửa
Lỗi ở hạc tấn sẽ đi thẳng vào đòn đá. Sửa ở đây rẻ hơn nhiều so với sửa khi đã đá nhanh.
| Lỗi | Nguyên nhân | Cách sửa |
|---|---|---|
| Gối trụ khoá thẳng | Tưởng thẳng mới vững | Chùng gối như chuẩn bị bật nhảy; kiểm bằng cách nhún nhẹ được mà không mất dáng |
| Hông bên chân co trễ xuống | Cơ mông chân trụ yếu | Tập nâng hông nằm nghiêng, tập đứng một chân sát tường giữ hông ngang |
| Ngả lưng ra sau để nâng gối | Cơ gập hông yếu hoặc nâng gối quá cao | Hạ gối thấp hơn; tập nâng gối chậm khi lưng tựa tường |
| Ngón chân trụ quắp chặt | Sợ ngã, bàn chân căng cứng | Thả ngón, ấn ba điểm; tập đứng chân trần trên sàn gỗ |
| Mắt nhìn xuống chân | Muốn kiểm tư thế bằng mắt | Chọn điểm nhìn trên tường; kiểm tư thế bằng gương nghiêng hoặc nhờ bạn tập nhìn |
| Chân co tì vào gối trụ đẩy lệch | Bàn chân co ép mạnh vào khớp gối | Chỉ áp nhẹ cạnh bắp chân hoặc trên gối, không ép vào khớp |
Chị Lan bốn mươi lăm tuổi bị trễ hông bên phải rất rõ. Thầy cho chị tập nâng hông nằm nghiêng mỗi tối ba hiệp mười lần trong một tháng, trước khi quay lại đứng hạc tấn lâu. Đến tuần thứ năm, hông chị ngang mà không cần cố.
Chuỗi bài thăng bằng tiến dần trong sáu tuần
Mỗi bài chỉ chuyển sang bài sau khi bạn đứng được ba hiệp hai mươi giây mỗi bên mà không phải chạm tay hay chân xuống. Tập sau khởi động, chân trần trên sàn khô, có tường hoặc thanh vịn trong tầm với.
- Tuần 1: sát tường. Đứng cách tường một gang tay, đầu ngón tay chạm nhẹ tường. Co gối lên theo dáng của lớp. Mục tiêu là hông ngang và gối trụ chùng.
- Tuần 2: rời tay. Vẫn đứng gần tường nhưng bỏ tay ra, hai tay thế thủ. Ba hiệp hai mươi giây mỗi bên.
- Tuần 3: thêm chuyển động tay. Trong lúc giữ hạc tấn, đấm thẳng nhẹ chậm năm lần mỗi tay. Thân không được chao theo tay.
- Tuần 4: quay đầu chậm. Giữ hạc tấn, quay đầu sang trái, về giữa, sang phải, mỗi hướng hai giây. Bài này dạy bạn đứng vững khi mắt mất mốc, giống lúc đổi hướng trong bài quyền.
- Tuần 5: lên xuống từ đinh tấn. Từ đinh tấn, co chân sau lên hạc tấn trong hai nhịp, giữ ba giây, đặt về đinh tấn. Mười lần mỗi bên.
- Tuần 6: mặt mềm hơn. Đứng trên tấm thảm tập dày, vẫn sát tường. Bỏ qua bài này nếu cổ chân từng bị lật, hoặc hỏi bác sĩ trước.
Người hay chóng mặt, người cao tuổi, người có bệnh về tai trong hay huyết áp nên tập mọi bài cạnh vật vịn và hỏi bác sĩ trước khi bỏ vịn.
Nối hạc tấn sang đòn đá
Đòn đá tống trước, đá ngang hay vòng cầu đều có một khoảnh khắc chân đá co gối lên trên chân trụ trước khi bung ra. Khoảnh khắc ấy chính là một hạc tấn rất ngắn, có thể chỉ một phần mười giây. Nếu bạn không đứng được hạc tấn chậm, khoảnh khắc nhanh đó sẽ được bù bằng cách ngả lưng hay vung tay, đòn đá yếu và người chao khi thu chân.
Một bài nối đơn giản: đứng thế thủ, co gối lên thành hạc tấn và giữ hai giây, bung đá tống trước chậm, thu chân về đúng vị trí hạc tấn và giữ thêm hai giây, rồi mới đặt xuống. Năm lần mỗi chân, không cần cao. Phần quan trọng là hai lần giữ: trước khi đá và sau khi thu. Nếu lần giữ sau chao nhiều hơn lần trước, chân trụ của bạn đang bị đòn đá kéo đi, và hông chưa giữ được ngang.
Võ sinh Khôi đai xanh làm bài này với đá vòng cầu và phát hiện mình luôn mất thăng bằng sau khi thu chân phải. Nguyên nhân là chân trụ trái không xoay về sau đòn, nên người bị vặn. Tập chậm với hai nhịp giữ trong ba tuần, đòn vòng cầu của Khôi gọn lại rõ rệt dù chưa cao thêm phân nào.
Hạc tấn trong bài quyền: vào thế, giữ thế, ra thế
Vào thế bằng hông, không bằng vai. Trong bài quyền, hạc tấn thường đến sau một bước xoay hoặc một đòn tay. Người mới hay để vai đi trước rồi kéo chân theo, nên khi chân co lên thì thân đã nghiêng. Hãy cho hông xoay về hướng mới trước, chân trụ bám sàn, rồi mới co gối.
Giữ thế một nhịp rõ ràng. Nhiều bài quyền có điểm dừng ở hạc tấn để người xem thấy thế. Dừng nghĩa là đứng yên thật, không phải đứng yên trong khi bàn chân trụ vẫn đang xoay nhỏ để tìm chỗ. Nếu bàn chân trụ còn xoay, lỗi nằm ở bước trước đó, chưa đặt chân đúng hướng.
Ra thế mà không đổ. Từ hạc tấn bước ra đinh tấn hay trung bình tấn, chân co phải đặt xuống chủ động chứ không rơi xuống. Gối trụ chùng thêm một chút để hạ người, chân co duỗi ra đặt mũi chân trước, rồi trọng lượng mới chuyển sang.
Đếm nhịp thở. Ở đoạn giữ, thở ra chậm một lần. Người nín thở khi đứng một chân thường run ở cuối nhịp và đặt chân xuống vội.
Tập đoạn khó tách riêng. Lấy riêng ba động tác quanh hạc tấn trong bài, tập mười lần liền rồi mới ghép lại. Đoạn chao trong bài quyền thường là đoạn chưa bao giờ được tập tách riêng.
Câu nên hỏi thầy về hạc tấn
Hạc tấn có nhiều phiên bản. Hỏi rõ để không tập một dáng ở nhà rồi lên lớp bị sửa lại.
- Ở lớp mình, bàn chân co đặt ở đâu: cạnh gối trụ, trên gối, hay gối nâng cao trước bụng?
- Con nên giữ hạc tấn bao lâu mỗi bên là đủ cho trình độ hiện tại?
- Khi con chao, thầy thấy con hay ngả về phía nào, và nguyên nhân là gối, hông hay mắt?
- Con đá vòng cầu hay bị mất thăng bằng lúc thu chân, có phải do hạc tấn chưa vững không?
- Trong bài quyền, các đoạn hạc tấn có cần giữ dừng một nhịp không, hay đi liền?
- Con có nên tập đứng một chân trên thảm mềm ở nhà không, hay chỉ tập trên sàn cứng?
Anh Minh tập Vovinam ba năm vẫn hỏi lại câu thứ ba mỗi kỳ, vì kiểu chao của một người thay đổi theo thể lực và theo môn đang tập thêm. Câu trả lời của thầy thường ngắn, kiểu "con ngả ra sau bên trái", nhưng chính câu ngắn đó cho anh biết tuần tới phải tập bài nào trong chuỗi sáu tuần ở trên.
Ghi câu trả lời vào sổ ngay sau buổi tập, kèm ngày. Ba tháng sau đọc lại, bạn sẽ thấy kiểu chao của mình đã đổi, và đó là bằng chứng tiến bộ rõ hơn mọi con số giây.
Câu hỏi thường gặp
Đứng hạc tấn bị chao người phải làm sao?
Kiểm lại ba thứ: gối trụ có đang khoá thẳng không, hông hai bên có ngang không, mắt có nhìn xuống không. Chùng gối trụ, nhìn một điểm cố định ngang tầm mắt và tập sát tường trước khi bỏ vịn; thăng bằng sẽ tiến bộ rõ sau vài tuần.
Hạc tấn nên đứng bao lâu mỗi bên?
Với người mới, ba hiệp hai mươi giây mỗi bên đúng dáng là đủ để tiến bộ. Đứng lâu hơn mà dáng sai chỉ luyện sức chịu đựng. Khi giữ được dễ dàng, hãy đổi bài như thêm đòn tay, quay đầu, thay vì cứ kéo dài thời gian.
Gối trụ khi đứng một chân nên thẳng hay hơi chùng?
Hơi chùng, như lúc chuẩn bị bật nhảy nhẹ. Gối chùng cho cổ chân và gối khoảng đệm để chỉnh từng chút. Khoá thẳng gối trụ làm mọi lệch nhỏ phải sửa bằng hông và thân, nên người chao nhiều hơn và khớp gối chịu lực xấu hơn.
Hạc tấn có liên quan gì đến đá vòng cầu và đá ngang?
Mọi đòn đá đều đi qua một khoảnh khắc co gối trên một chân trước khi bung ra, đó chính là một hạc tấn rất ngắn. Hạc tấn vững thì đòn đá có gốc, thu chân không chao, và bạn không phải vung tay, ngả lưng để bù thăng bằng.
Người lớn tuổi có nên tập hạc tấn không?
Có thể tập và thường rất có ích cho thăng bằng đi lại, nhưng luôn đứng cạnh tường hoặc vật vịn chắc, chân trần trên sàn khô. Người hay chóng mặt, có bệnh tai trong, huyết áp hoặc từng lật cổ chân nên hỏi bác sĩ trước.
Vì sao đứng một chân bên phải vững hơn bên trái?
Gần như ai cũng có một bên khoẻ và quen hơn, nhất là chân trụ khi đá chân thuận. Tập bên yếu nhiều hơn một hiệp mỗi buổi. Nếu chênh lệch quá rõ, hoặc một bên từng chấn thương cổ chân, gối, nên báo thầy và hỏi người điều trị.