Tấn dồn trọng tâm chân sau là nhóm tấn trong đó chân sau khuỵu và gánh phần lớn trọng lượng, chân trước chạm sàn nhẹ để sẵn sàng đá, rút hoặc bước. Có hai họ chính: họ đế bằng chia khoảng bảy phần sau, ba phần trước, bàn chân trước đặt cả bàn; và họ tấn mèo chia khoảng chín một, gót trước nhón lên, chỉ mũi chân trước chạm sàn. Tên gọi rất khác nhau giữa các môn: chảo mã tấn, miêu tấn, hư bộ, kokutsu-dachi, neko-ashi-dachi, tuỳ môn có thể gọi khác.
Cái khó của nhóm tấn này là chân sau phải chịu nặng mà gối sau không sập, hông không bị đẩy lệch, và chân trước thật sự nhẹ chứ không phải nhẹ trên giấy. Bài này tách hai họ tấn, mô tả cơ chế, cách tự kiểm chân trước đã nhẹ chưa, bảng lỗi, bài luyện và lúc nào nên dùng tấn này trong bài quyền và đối luyện.
Hai họ tấn dồn chân sau
Bảng dưới là khung để nhận diện, không phải chuẩn của môn nào. Chi tiết như độ dài bước, góc mũi chân, độ thấp thì theo thầy lớp bạn.
| Đặc điểm | Họ đế bằng (khoảng bảy ba) | Họ tấn mèo (khoảng chín một) |
|---|---|---|
| Chân trước | Đặt cả bàn, gối hơi chùng | Gót nhón, chỉ phần trước bàn chân chạm sàn |
| Chân sau | Khuỵu rõ, gối mở theo mũi chân chếch ra | Khuỵu sâu, gánh gần như toàn bộ trọng lượng |
| Chiều dài bước | Dài vừa, gần như đinh tấn ngắn | Ngắn, bàn chân trước cách chân sau chừng một bàn chân rưỡi |
| Dùng nhiều khi | Đỡ gạt rồi phản đòn, lùi tránh đòn rồi đứng vững | Đá chân trước nhanh, chuyển hướng, giữ khoảng cách |
| Tên thường gặp | Kokutsu-dachi trong karate; một số lớp gọi chảo mã tấn | Neko-ashi-dachi, miêu tấn; hư bộ trong wushu |
| Chỗ dễ đau | Gối sau nếu sập vào trong, háng nếu bước quá dài | Gối sau và cổ chân sau nếu hạ quá thấp |
Nếu lớp bạn dùng chữ chảo mã tấn, hãy hỏi thầy nó thuộc họ nào, vì cùng một tên có thể chỉ hai dáng khác nhau ở hai hệ phái.
Cách nhận nhanh khi xem người khác tập: nhìn gót chân trước. Gót đặt sát sàn là họ đế bằng, gót nhấc cao hơn bề dày một bàn tay là họ tấn mèo. Nhìn tiếp gối sau: ở cả hai họ, gối sau phải chỉ cùng hướng mũi chân sau, và đó là chỗ người mới sai nhiều nhất dù đứng họ nào.
Cơ chế: vì sao dồn về sau lại giúp đá nhanh
Chân trước rảnh việc. Muốn nhấc một chân lên đá, chân đó phải không còn chịu lực. Trong đinh tấn, chân trước gánh sáu bảy phần, nên muốn đá chân trước bạn phải dồn lại trọng tâm trước, mất một nhịp. Trong tấn dồn sau, chân trước đã rảnh sẵn.
Thân lùi khỏi tầm đòn. Khi trọng tâm nằm ở chân sau, đầu và thân lùi xa đối phương hơn một chút mà chân vẫn còn ở vị trí cũ. Trong đối luyện, đó là khoảng cách an toàn để đỡ gạt.
Chân sau là lò xo. Gối sau khuỵu tích sẵn lực. Khi cần tiến, chân sau đẩy cả người về trước nhanh hơn đi từ thế đứng thẳng. Lò xo này chỉ hoạt động khi gối sau mở theo mũi chân; gối sập vào trong là lò xo bị vặn.
Hông giữ ở giữa. Người mới hay đẩy hông ra sau hoặc lệch sang bên chân sau, làm thân nghiêng như ngồi lên một cái ghế. Hông nên nằm trên khoảng giữa bàn chân sau, thân dựng, để khi bật về trước không phải dựng lại người.
Đổi lại là kém vững trước sau. Tấn dồn sau chịu lực đẩy từ trước kém hơn đinh tấn. Vì thế nó thường dùng thoáng qua: vào tấn, đỡ hoặc đá, rồi chuyển sang tấn khác, ít khi đứng ì trong đó khi đối phương ép tới.
Tự kiểm chân trước đã thật sự nhẹ chưa
Nhiều người nghĩ mình đang dồn về sau nhưng chân trước vẫn gánh gần một nửa. Bốn phép thử nhanh dưới đây làm trên sàn tập, không cần dụng cụ.
- Nhấc chân trước. Từ tấn, nhấc thẳng chân trước lên khỏi sàn một gang tay. Nếu người không phải dồn hay chao, chân trước đã nhẹ đúng mức. Nếu phải lắc người sang sau trước khi nhấc, nó đang gánh quá nhiều.
- Gõ mũi chân. Gõ nhẹ mũi chân trước xuống sàn ba lần liên tiếp mà đầu không nhấp nhô. Gõ được dễ dàng nghĩa là chân trước rảnh.
- Đá tống nhẹ. Đá tống trước chậm bằng chân trước, thu về đặt lại đúng chỗ. Đầu và hông phải ở yên.
- Nhờ bạn tập đẩy nhẹ. Bạn tập đặt tay lên vai bạn và đẩy rất nhẹ từ trước. Bạn đứng được nhờ chân sau và hông, không phải nhờ chân trước chống lại.
Phép thử thứ tư chỉ làm với bạn tập hợp tác, lực đẩy nhỏ, trên thảm. Mục đích là cảm nhận chân nào đang làm việc, không phải xem ai đẩy ngã được ai.
Lỗi ở gối sau và ở chân trước
Lỗi của nhóm tấn này phần lớn nằm ở gối sau, vì đó là khớp gánh việc nhiều nhất.
| Lỗi | Nguyên nhân | Cách sửa |
|---|---|---|
| Gối sau sập vào trong | Mũi chân sau mở rộng mà gối không theo | Đẩy gối sau ra theo hướng mũi chân; nếu hông cứng, khép mũi chân sau lại một chút |
| Chân trước vẫn gánh nặng | Sợ ngã về sau nên vô thức dồn trước | Làm phép thử nhấc chân trước sau mỗi lần vào tấn |
| Thân ngả về sau, cằm hếch | Đẩy hông ra sau thay vì hạ hông xuống | Hạ thẳng hông, nhìn ngang tầm, giữ vai trên hông |
| Hạ quá thấp, đùi sau run | Bắt chước dáng biểu diễn | Nâng tấn lên một chút; độ thấp tăng dần theo tuần |
| Gót trước nhón khi lớp dạy đế bằng | Lẫn giữa hai họ tấn | Hỏi thầy rõ họ tấn; đánh dấu riêng hai bài luyện |
| Đau gối sau sau buổi tập | Giữ tấn thấp quá lâu, gối lệch hướng | Giảm thời gian giữ, đứng cao hơn; đau kéo dài thì nghỉ và đi khám |
Anh Minh tập Vovinam ba năm, khi học thêm karate thì gặp ngay lỗi thứ năm: hai lớp dùng hai dáng tấn dồn sau khác nhau. Anh ghi chú riêng từng lớp vào sổ tập, và trước mỗi buổi đọc lại một dòng, đỡ bị chỉnh nhắc nhiều lần.
Bài luyện bốn tuần
Tập sau khởi động gối và cổ chân, mỗi buổi mười phút. Gối sau là khớp chịu việc chính, nên tăng tải chậm.
- Tuần 1, giữ tấn cao. Họ đế bằng, mỗi bên bốn hiệp hai mươi giây, gối sau chỉ khuỵu vừa. Mỗi hiệp kết thúc bằng phép thử nhấc chân trước.
- Tuần 2, chuyển qua lại. Từ đinh tấn, dồn trọng tâm về chân sau thành tấn dồn sau, rồi dồn lại về trước. Chân không rời sàn, chỉ hông di chuyển. Ba lượt mười lần mỗi bên.
- Tuần 3, thêm đá chân trước. Từ tấn dồn sau, đá tống chân trước nhẹ, thu về đúng chỗ. Ba lượt tám lần mỗi bên. Đầu không được nhô lên khi đá.
- Tuần 4, họ tấn mèo. Nếu lớp có dùng, tập tấn gót trước nhón: hiệp ngắn mười lăm giây, đứng cao. Gánh gần trọn trọng lượng trên một chân sau, nên đây là bài nặng nhất, làm sau cùng.
- Ghi chú sau buổi. Gối sau có ấm, mỏi bình thường hay đau nhói? Đau nhói thì quay lại tuần trước và báo thầy.
Người có chấn thương gối cũ hoặc trên năm mươi tuổi mới tập nên hỏi bác sĩ trước khi tập họ tấn mèo thấp, vì toàn bộ trọng lượng dồn vào một khớp gối đang gập.
Dùng tấn dồn sau ở đâu: bài quyền, song luyện, đối kháng nhẹ
Trong bài quyền, tấn dồn sau thường xuất hiện ngay sau một động tác lùi hoặc đỡ: người tập rút về, thân lùi khỏi đường đòn tưởng tượng, tay gạt, rồi bật về trước bằng chân sau. Chỗ hay sai là lùi bằng thân mà chân không đi, thành ra thân ngả, gối sau không gánh được. Hãy cho chân sau lùi về trước, hông đi theo, thân giữ dựng.
Trong song luyện theo bài có hẹn trước, tấn dồn sau là chỗ để bạn kiểm khoảng cách. Đòn của bạn tập đến, bạn lùi vào tấn, đòn phải dừng cách mặt hoặc thân bạn một khoảng an toàn mà chân trước của bạn không cần rút. Nếu phải rút cả chân trước mới tránh được, bạn đang đứng quá gần hoặc lùi quá ít.
Trong đối kháng nhẹ, nhiều môn dùng một phiên bản rất cao của tấn dồn sau làm thế thủ để đá chân trước. Đây là chỗ cần nhất thầy theo dõi: đứng dồn sau quá lâu khi bạn tập ép tới dễ bị đẩy ngã ra sau. Luôn có bảo hộ, có thảm, lực nhẹ, và chỉ tập khi thầy cho phép.
Võ sinh Khôi đai xanh lần đầu song luyện thường lùi bằng cách ngả lưng. Thầy cho Khôi đứng tấn dồn sau, đặt một cây gậy xốp chạm nhẹ ngực, và yêu cầu lùi vào tấn mà ngực rời gậy nhưng vai không ngả. Mười lần như vậy, Khôi hiểu được lùi bằng chân là thế nào.
Hỏi thầy gì khi lớp dùng tên chảo mã tấn
Nhóm tấn này mang nhiều tên nhất, nên phần hỏi rõ quan trọng hơn ở các tấn khác.
- Ở lớp mình, chảo mã tấn là đế bằng hay gót trước nhón?
- Trọng lượng chia bao nhiêu phần trước, bao nhiêu phần sau là chuẩn lớp?
- Mũi chân sau con nên chếch bao nhiêu để gối sau không bị sập?
- Trong bài quyền đang học, những đoạn nào dùng tấn này và có dừng giữ không?
- Gối sau con hay mỏi sau buổi tập, thầy xem con đang hạ quá thấp hay lệch hướng gối?
- Khi đá chân trước từ tấn này, con có cần đổi trọng tâm thêm không, hay đá ngay?
- Con có nên tập họ tấn mèo bây giờ, hay đợi đứng vững dáng đế bằng trước?
Chị Lan bốn mươi lăm tuổi được thầy cho đứng cao hơn cả lớp một chút ở tấn này trong hai tháng đầu. Hỏi rõ để được cho phép, thay vì cố theo độ thấp chung.
Câu hỏi thường gặp
Chảo mã tấn là gì?
Đây là tên một thế tấn dồn trọng lượng về chân sau, dùng ở một số môn võ Việt. Tuỳ hệ phái, chảo mã tấn có thể là dáng đế bằng chia khoảng bảy ba hoặc dáng gót trước nhón; nên hỏi thầy lớp bạn để biết chính xác dáng được dạy.
Tấn dồn chân sau khác đinh tấn ở điểm nào?
Đinh tấn dồn sáu bảy phần trọng lượng lên chân trước, vững khi tiến và ra đòn tay. Tấn dồn sau ngược lại, chân sau gánh phần lớn, chân trước nhẹ để đá nhanh hoặc rút về, thân lùi khỏi tầm đòn hơn nhưng chịu đẩy từ trước kém hơn.
Vì sao đứng tấn dồn sau lại mỏi đau gối sau?
Gối sau gánh phần lớn trọng lượng trong tư thế gập, nên chỉ cần gối sập vào trong hoặc hạ quá thấp là khớp chịu lực xấu. Đứng cao hơn, đẩy gối theo mũi chân và giảm thời gian giữ. Đau nhói hoặc kéo dài sang hôm sau thì nghỉ và đi khám.
Làm sao biết chân trước đã đủ nhẹ?
Thử nhấc thẳng chân trước lên khỏi sàn một gang tay. Nếu người không phải chao hay dồn trước khi nhấc, chân trước đã nhẹ đúng mức. Phải lắc người về sau trước mới nhấc được là chân trước còn gánh quá nhiều.
Tấn mèo có hợp với người mới tập không?
Người mới nên học dáng đế bằng trước, vì tấn mèo dồn gần trọn trọng lượng lên một gối sau. Khi đã đứng vững dáng đế bằng và gối không đau, mới tập tấn mèo ở mức cao, hiệp ngắn, rồi hạ thấp dần theo tuần.
Có nên đứng tấn dồn sau khi đối luyện không?
Có, nhưng thường chỉ thoáng qua: vào tấn để đỡ gạt hoặc đá chân trước rồi chuyển sang tấn khác. Đứng ì trong tấn dồn sau khi bạn tập ép tới dễ bị đẩy mất thăng bằng. Đối luyện luôn có thầy theo dõi và bảo hộ đầy đủ.