Côn tập cho người lớn thường dài từ ngang chân mày tới ngang đỉnh đầu người cầm, đường kính vừa để ngón cái và ngón giữa chạm hoặc gần chạm nhau khi nắm, và đủ nhẹ để bạn dừng được đầu côn đúng điểm. Đó là mốc chung; mỗi môn và mỗi bài có thể yêu cầu khác, nên số đo cuối cùng nên hỏi thầy của lớp.
Côn quá dài hoặc quá nặng không làm bạn mạnh hơn, mà làm đòn chậm, đầu côn rung, cổ tay và vai chịu tải sai. Côn quá ngắn thì tay cầm chia ba bị dồn sát nhau, đầu côn quét gần người. Bài này đi qua cách đo bằng chính cơ thể bạn, chọn đường kính, so sánh gỗ cứng, gỗ dẻo, mây và côn xốp, cùng dấu hiệu cho biết đã tới lúc đổi côn.
Đo chiều dài côn bằng chính cơ thể bạn
Không cần thước, chỉ cần một cây côn mẫu của lớp hoặc một cây gậy thẳng để thử. Đi giày tập hoặc chân trần như khi tập.
- Đứng thẳng, dựng côn sát mũi chân, thân côn song song với người.
- Nhìn xem đầu côn chạm tới đâu: dưới cằm là ngắn so với đa số bài côn dài; ngang chân mày tới đỉnh đầu là khoảng phổ biến; cao hơn đầu một gang tay là côn dài, thường dành cho bài riêng hoặc người đã vững.
- Cầm côn chia ba, đứng tấn theo bài, giơ côn lên ngang trán rồi đánh xuống chậm. Nếu đầu côn sau chạm đất hoặc chạm sau vai, côn đang dài so với tầm tay bạn trong thế đó.
- Thử xoay đổi đầu côn ở tốc độ chậm trước người. Nếu khuỷu tay phải bung rất rộng mới đổi được đầu, côn có thể đang quá dài hoặc tay bạn cầm sai mốc.
- Ghi lại mốc đầu côn so với người bạn, mang đi hỏi thầy trước khi mua hay chọn côn riêng.
Có nơi, nhất là trong võ cổ truyền, gọi cây côn là roi, và có bài dùng côn ngắn hơn hẳn chiều cao người. Đó là binh khí khác mốc đo. Đừng đem mốc côn dài áp cho bài côn ngắn, và ngược lại.
Bảng chọn chiều dài theo chiều cao và trình độ
Bảng dưới là mốc tham khảo cho côn dài tập phong trào, không phải quy định của môn nào. Thầy của bạn có thể chọn dài hơn hoặc ngắn hơn tuỳ bài.
| Người tập | Mốc chiều dài gợi ý | Lý do |
|---|---|---|
| Người mới, dưới ba tháng | Ngang chân mày hoặc thấp hơn một chút | Ít quán tính, dễ dừng đòn, giảm nguy cơ quét vào mình và bạn tập |
| Người tập đều trên sáu tháng | Ngang trán tới đỉnh đầu | Đủ tầm cho đòn bổ, quét, vẫn kiểm soát được khi xoay |
| Người đã vững, tập bài côn dài riêng | Cao hơn đầu tới một gang tay, theo yêu cầu bài | Tầm xa và quán tính lớn hơn, cần cổ tay và hông vững |
| Thiếu niên đang lớn nhanh | Thấp hơn chân mày, kiểm tra lại mỗi vài tháng | Chiều cao đổi nhanh, côn dài trước tuổi làm sai thế tấn |
| Người lớn tuổi, cổ tay yếu | Ngang cằm tới chân mày, côn nhẹ | Giảm tải cổ tay, vai; ưu tiên kiểm soát hơn tầm xa |
Chị Lan 45 tuổi, cao vừa, được thầy giao côn ngang chân mày bằng mây trong ba tháng đầu. Chị muốn dùng cây côn gỗ cao ngang đầu của người anh để lại, nhưng sau một buổi thử thì vai trái mỏi tới hôm sau. Côn dài không có lỗi, chỉ là chưa tới lúc của chị.
Đường kính tay cầm: chi tiết người mới hay bỏ qua
Cách thử nhanh. Nắm côn bằng một tay như cầm thật. Nếu đầu ngón giữa chạm hoặc gần chạm gốc ngón cái, đường kính vừa. Nếu các ngón còn hở xa, côn quá to so với tay; nếu ngón giữa đè hẳn lên ngón cái, côn hơi mảnh.
Côn quá to. Bạn phải siết bằng cả năm ngón, cẳng tay mỏi rất nhanh, cổ tay khoá cứng. Người tay nhỏ, phụ nữ và thiếu niên hay gặp lỗi này khi mượn côn của người khác.
Côn quá mảnh. Côn dễ xoay trong lòng bàn tay khi chạm, lực dội tập trung ở một dải hẹp nên phồng tay nhanh. Côn mảnh cũng thường nhẹ và dẻo hơn, nhìn đẹp khi múa nhưng rung nhiều.
Côn thuôn hai đầu. Nhiều cây côn to ở giữa và thon về hai đầu. Khi đo đường kính, đo ở chỗ tay bạn hay cầm nhất trong bài, không phải ở giữa côn.
Bề mặt. Côn được vót mịn, không sơn bóng quá trơn, thường dễ cầm hơn. Bề mặt sơn bóng lúc tay ra mồ hôi rất trơn; một số người dán băng dính vải ở chỗ cầm, nhưng hỏi thầy vì có bài cần côn trượt trong tay.
Gỗ cứng, gỗ dẻo, mây hay côn xốp
Chất liệu quyết định độ nặng, độ rung và độ nguy hiểm khi lỡ chạm vào người. Không có loại tốt nhất, chỉ có loại hợp với giai đoạn tập.
| Chất liệu | Cảm giác khi tập | Hợp với | Lưu ý an toàn |
|---|---|---|---|
| Gỗ cứng, nặng | Chắc, ít rung, quán tính lớn | Người đã vững, tập lực và kiểm soát | Lỡ chạm vào người rất đau; dễ nứt dọc nếu va mạnh rồi để khô |
| Gỗ dẻo, nhẹ hơn | Có độ đàn hồi, đầu côn hơi rung | Đa số người tập phong trào, múa bài | Kiểm tra vết nứt thường xuyên; cong vênh nếu cất ẩm |
| Mây | Nhẹ, dẻo, êm tay | Người mới, người lớn tuổi, đối luyện có thầy | Bền với va chạm nhẹ nhưng có thể tước sợi ở đầu côn |
| Côn xốp bọc lõi | Rất nhẹ, không có cảm giác lực | Trẻ em, tập động tác mới, tập ở nhà | An toàn nhất nhưng không dạy được cảm giác dừng đòn bằng côn thật |
Người mới nên bắt đầu bằng mây hoặc gỗ dẻo nhẹ để học quỹ đạo và cách dừng. Côn nặng làm bạn bù sức bằng vai, và thói quen đó rất khó bỏ về sau. Côn xốp rất tốt để tập một động tác xoay mới, nhưng không nên là cây côn duy nhất bạn dùng quá vài tuần.
Độ nặng và cân bằng: thử trước khi chọn
Hai cây côn cùng dài có thể khác nhau rất nhiều khi cầm. Thử bằng các bước sau, mỗi bước chỉ mất vài giây.
- Thử cân bằng: đặt côn ngang lên một ngón tay, tìm điểm thăng bằng. Côn tốt cho người mới thường cân ở gần giữa. Côn nặng một đầu khó xoay đều hai bên.
- Thử dừng đòn: đánh xuống vừa phải và dừng ở ngang vai. Nếu đầu côn tiếp tục rung hoặc kéo tay bạn đi xuống, côn đang nặng so với sức kiểm soát hiện tại.
- Thử giữ ngang: cầm chia ba, giữ côn ngang trước ngực ba mươi giây. Vai nhô lên hoặc tay run trước thời gian đó là dấu hiệu côn nặng.
- Thử thẳng: nheo một mắt nhìn dọc thân côn. Côn cong nhẹ vẫn tập được, nhưng côn cong rõ sẽ xoay không đều.
- Thử bề mặt: vuốt tay dọc thân côn, tìm dằm, vết nứt, chỗ sần. Có dằm thì chưa dùng.
Võ sinh Khôi đai xanh có thói quen chọn cây nặng nhất trên giá vì nghĩ tập nặng thì đánh mạnh. Thầy cho cậu dùng cây nhẹ hơn trong một tháng, tập dừng đòn đúng điểm, và đòn của cậu nhanh hơn rõ khi quay lại côn nặng. Sức đánh của côn đến từ tốc độ và hông, không đến từ trọng lượng.
Lỗi chọn côn hay gặp và hậu quả trên sàn tập
Phần lớn lỗi chọn côn không lộ ra ngay ở cửa hàng hay trên giá, mà lộ ra sau vài buổi tập. Đối chiếu với những gì bạn đang thấy trên chính người mình.
| Lỗi chọn | Hậu quả sau vài buổi | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Mượn côn của người cao hơn hẳn | Đầu côn sau quét đất hoặc chạm vai mình khi đánh xuống, phải đứng tấn cao để bù | Đổi sang côn ngắn hơn, hoặc tạm cầm lùi lên một chút theo chỉ dẫn của thầy |
| Chọn côn nặng vì nghĩ tập nặng mau khoẻ | Vai mỏi, cổ tay đau mặt trong, đòn chậm và không dừng được đúng điểm | Quay về côn nhẹ, tập dừng đòn, tăng sức cổ tay bằng bài riêng |
| Chọn côn sơn bóng vì đẹp | Trơn khi tay ra mồ hôi, côn xoay trong tay khi chạm đích | Lau tay giữa hiệp, hỏi thầy có được dán băng vải ở chỗ cầm không |
| Chọn côn cong vì không kiểm tra | Xoay không đều, đầu côn lắc theo một bên | Nhìn dọc thân côn trước khi chọn; côn cong rõ thì đổi |
| Một côn cho mọi bài | Bài côn ngắn bị vướng, bài côn dài thiếu tầm | Hỏi thầy mốc từng bài; có thể cần hai cây khác cỡ |
| Côn quá to so với tay | Phồng rộp, cẳng tay mỏi sau mười phút, siết bằng cả năm ngón | Thử lại bằng cách nắm một tay; chọn đường kính nhỏ hơn |
Anh Đạt, người cao nhất lớp, lại gặp lỗi ngược: anh dùng cây côn chung của lớp vốn được chọn cho người thấp hơn, nên mỗi lần đổi đầu côn hai tay gần như chạm nhau. Một cây côn dài hơn một gang tay giúp anh giữ đúng mốc chia ba mà không phải gò người.
Khi nào nên đổi côn và câu hỏi nên hỏi thầy
Một cây côn không đi cùng bạn suốt đời. Những dấu hiệu sau cho thấy cây côn hiện tại không còn hợp:
- Bạn đã lớn thêm, côn giờ chỉ ngang cằm trong bài côn dài.
- Bạn dừng đòn quá dễ, côn nhẹ tới mức không còn cảm giác quán tính, thầy nhận xét đòn thiếu lực.
- Côn có vết nứt dọc, đầu côn tước sợi, hoặc cong vênh rõ sau mùa mưa.
- Bạn chuyển sang bài mới yêu cầu côn dài hơn hoặc ngắn hơn.
- Câu hỏi nên hỏi thầy: "Bài con đang tập cần côn dài tới đâu so với người con?"
- Câu hỏi nên hỏi thầy: "Con nên tập gỗ dẻo thêm bao lâu trước khi cầm côn nặng?"
- Câu hỏi nên hỏi thầy: "Côn có vết nứt nhỏ ở đầu thế này còn dùng được không?"
Khi mua côn riêng, mang theo số đo đã ghi và nếu được thì mang cây côn mẫu của lớp để so. Côn của lớp đã được thầy chọn cho bài, giữ cùng cỡ với nó là cách ít sai nhất.
Câu hỏi thường gặp
Côn dài hơn có đánh mạnh hơn không?
Côn dài có tầm xa và quán tính lớn hơn, nhưng chỉ mạnh hơn khi bạn kiểm soát được. Với người mới, côn dài thường làm đòn chậm và lệch, nên đòn thực tế yếu hơn và dễ quét trúng người bên cạnh.
Có thể dùng cán chổi hay ống nước để tập côn ở nhà không?
Cán chổi, ống nhựa giúp làm quen quỹ đạo, nhưng thường mảnh, nhẹ và có thể gãy hoặc có cạnh sắc khi nứt. Chỉ dùng tập chậm, không đánh vào vật cứng, kiểm tra kỹ hai đầu trước mỗi lần.
Côn mây và côn gỗ, người mới nên dùng loại nào?
Đa số người mới hợp với côn mây hoặc gỗ dẻo nhẹ vì dễ dừng đòn và ít đau nếu lỡ chạm. Gỗ cứng nặng nên để khi đã vững tay cầm và quỹ đạo, theo chỉ dẫn của thầy.
Trẻ thiếu niên có dùng chung côn với người lớn được không?
Thường không nên, vì côn người lớn quá dài và to so với tầm tay của trẻ, làm sai thế tấn và cổ tay. Chọn côn ngắn hơn, nhẹ hơn và kiểm tra lại số đo mỗi vài tháng khi trẻ lớn nhanh.
Đường kính côn bao nhiêu là chuẩn?
Không có một con số đúng cho mọi người. Cách thử thực tế là nắm côn một tay: ngón giữa chạm hoặc gần chạm gốc ngón cái là vừa. Tay nhỏ cần côn mảnh hơn người tay to.
Côn nặng có giúp tăng sức cổ tay không?
Có tăng tải, nhưng nếu nặng quá sức kiểm soát thì bạn sẽ bù bằng vai và gập cổ tay, dễ đau. Tăng sức cổ tay nên qua bài tập riêng tiến dần, còn côn dùng trong bài nên ở mức bạn dừng đòn được.