Côn gỗ có vết nứt ngang, vết nứt dọc sâu hoặc dài, hay nứt ở đầu côn đã tách sợi thì ngừng dùng để tập có lực. Vết rạn nhỏ trên bề mặt chưa tách thì vẫn tập nhẹ được, nhưng cần theo dõi sau mỗi buổi. Côn nứt có thể gãy đúng lúc chạm đích hoặc khi bị đỡ, và mảnh gỗ văng ra là vật sắc thật sự.
Bài này đi qua cách kiểm tra côn, kiếm gỗ và đao tập trong một phút trước mỗi buổi, phân biệt vết nứt nào còn dùng tạm được, xử lý dằm và bề mặt, lau dầu, chống cong vênh trong mùa ẩm, và kiểm tra dây côn nhị khúc. Đây là việc của từng người với binh khí của mình, không cần dụng cụ đặc biệt, chỉ cần thói quen.
Kiểm tra binh khí gỗ trong một phút
Làm mỗi lần trước khi tập, dưới đèn đủ sáng. Sau vài tuần, việc này tự nhiên như buộc dây đai.
- Nhìn dọc thân: nheo một mắt nhìn từ đầu này tới đầu kia. Côn phải gần thẳng; cong rõ là dấu hiệu gỗ đã vênh.
- Vuốt tay: dùng lòng bàn tay vuốt chậm dọc thân, xoay côn một vòng. Bạn tìm chỗ sần, chỗ có gờ, chỗ bị dằm đâm.
- Nhìn hai đầu: đầu côn là chỗ chịu va chạm nhiều nhất. Tìm vết nứt toả ra từ tâm, sợi gỗ tách, chỗ bị dập.
- Nghe tiếng: cầm côn lỏng, gõ nhẹ đầu côn xuống sàn gỗ. Côn lành có tiếng gọn; côn nứt bên trong thường có tiếng rè, đục.
- Uốn nhẹ: với côn mây, côn gỗ dẻo, chống một đầu xuống sàn, ấn nhẹ giữa côn. Nghe có tiếng lách tách hay thấy chỗ gập bất thường là có vấn đề.
- Kiếm gỗ: kiểm tra thêm chỗ nối giữa chuôi và lưỡi, phần chắn tay nếu có; đó là chỗ hay nứt.
Nếu có bất kỳ dấu hiệu nghi ngờ nào ở bước ba, bốn, năm, đừng dùng binh khí đó cho đòn có chạm hoặc đối luyện. Mang lên hỏi thầy, hoặc dùng côn của lớp cho buổi đó.
Loại vết nứt nào còn dùng, loại nào ngừng hẳn
Bảng dưới là hướng dẫn chung cho binh khí tập bằng gỗ. Khi phân vân, chọn phương án an toàn hơn.
| Loại vết | Nhận ra thế nào | Còn tập được không |
|---|---|---|
| Rạn nhỏ trên lớp mặt, chạy theo vân gỗ | Mảnh như sợi tóc, không có gờ, móng tay không lọt vào | Tập nhẹ được, theo dõi mỗi buổi; không đối luyện có chạm |
| Nứt dọc theo vân, dài hoặc sâu | Móng tay lọt vào, vết dài hơn một gang tay | Ngừng tập có lực; hỏi thầy có sửa được không |
| Nứt ngang qua thân | Vết cắt ngang vân gỗ, dù ngắn | Ngừng dùng hẳn; đây là điểm gãy |
| Đầu côn tách sợi, toả ra | Sợi gỗ bung, có thể có mảnh nhọn | Ngừng dùng cho tới khi được xử lý hoặc thay côn |
| Dập bề mặt sau va chạm | Lõm nhỏ, không có vết nứt toả ra | Tập được sau khi mài phẳng gờ |
| Côn mây tước vỏ | Lớp ngoài bong thành sợi dài | Tập được nếu lõi còn chắc; cắt bỏ sợi bong |
Nứt ngang là loại nguy hiểm nhất vì khi gãy, hai đầu gãy thường nhọn và sắc. Đừng quấn băng dính lên vết nứt ngang rồi tập tiếp; băng dính che vết nứt chứ không giữ được côn khi chạm mạnh. Anh Đạt, người cao nhất lớp, từng quấn băng một cây côn yêu thích để tập thêm vài buổi, và côn gãy ngay ở chỗ quấn trong lần đỡ đòn đầu tiên. May mà đó là buổi đối luyện chậm.
Xử lý dằm, gờ và bề mặt
Dằm nhỏ. Dùng giấy nhám mịn chà nhẹ theo chiều vân gỗ ở chỗ có dằm, cho tới khi vuốt tay không còn vướng. Đừng chà ngược vân, sẽ làm dựng thêm sợi.
Gờ do va chạm. Chỗ dập có gờ thì chà nhám từ thô vừa sang mịn cho phẳng. Đừng chà quá sâu tại một chỗ, côn sẽ mỏng đi và yếu ở đó.
Đầu côn. Mài tròn nhẹ cạnh đầu côn nếu bị sắc sau va chạm. Đầu côn tròn giảm nguy cơ tước sợi và ít gây thương tích hơn khi lỡ chạm.
Không phủ sơn bóng. Lớp sơn bóng làm côn trơn khi tay ra mồ hôi, và che đi vết nứt mới. Nếu muốn bảo vệ bề mặt, lau dầu bảo dưỡng gỗ mỏng, không tạo màng.
Lau dầu đúng cách. Lau một lớp mỏng dầu dùng cho đồ gỗ lên vải sạch, xoa đều thân côn, để vài giờ rồi lau sạch phần dầu thừa. Dầu thừa làm côn trơn và bám bụi. Vài tháng lau một lần, hoặc khi thấy gỗ khô bạc.
Đao, kiếm kim loại tập. Lau khô sau mỗi buổi vì mồ hôi tay gây gỉ. Kiểm tra chuôi có lỏng không, mũi có bị dập thành cạnh sắc không. Chuôi lỏng là phải sửa trước khi tập tiếp.
Cất giữ trong mùa nồm ẩm và mùa khô
Gỗ hút ẩm và nhả ẩm theo thời tiết. Cong vênh và nứt phần lớn đến từ cách cất chứ không đến từ việc tập.
- Mùa nồm, mùa mưa: cất ở chỗ thoáng, không sát tường ẩm, không dựng trong góc nhà tắm hay cạnh cửa sổ hắt mưa. Gỗ ngậm nước dễ cong và mốc.
- Mùa khô nóng: không phơi côn ngoài nắng, không để trong cốp xe nắng, không để cạnh bếp. Gỗ khô quá nhanh dễ nứt dọc.
- Tư thế cất: đặt nằm ngang trên giá có nhiều điểm đỡ, hoặc dựng thẳng đứng không tì lệch. Côn dựa nghiêng vào tường hàng tháng dễ cong theo đúng góc nghiêng đó.
- Bao vải: bao vải thoáng hợp hơn túi ni lông kín. Túi kín giữ ẩm, dễ mốc.
- Côn ướt sau khi tập ngoài trời: lau khô ngay, để khô tự nhiên ở chỗ thoáng, không hơ lửa hay sấy nóng.
- Côn mốc: lau bằng vải hơi ẩm, để khô hẳn, rồi kiểm tra lại bề mặt. Mốc ăn sâu, gỗ mềm hay bở là dấu hiệu nên thay côn.
Chị Thu 38 tuổi để cây kiếm gỗ dựng nghiêng sau cửa suốt mùa nồm, tới khi lấy ra tập thì kiếm đã cong nhẹ về một bên. Không nguy hiểm ngay, nhưng đường chém của chị bị kéo lệch mà chị không hiểu vì sao, cho tới khi thầy nhìn dọc thân kiếm. Một cái giá ngang đơn giản đã tránh được chuyện đó.
Côn nhị khúc, côn xốp và binh khí có dây: kiểm tra riêng
Binh khí có khớp nối và lớp bọc có điểm hỏng riêng mà vuốt dọc thân không thấy.
| Bộ phận | Kiểm tra | Khi nào thay |
|---|---|---|
| Dây nối côn nhị khúc | Giật thử hai đầu, nhìn chỗ dây ra khỏi cán | Dây sờn, có sợi đứt, hoặc chỗ gắn lỏng |
| Xích côn nhị khúc | Nhìn từng mắt xích, chỗ khớp quay | Mắt xích hở, khớp quay kẹt hoặc lỏng lắc |
| Lớp xốp bọc | Bóp dọc thân, tìm chỗ lộ lõi cứng | Xốp rách để lộ lõi, xốp xẹp cứng |
| Chuôi kiếm, đao | Lắc nhẹ lưỡi so với chuôi | Có độ rơ, nghe tiếng lạch cạch |
| Băng quấn tay cầm | Nhìn chỗ bong, chỗ trơn | Bong mép, trơn bóng do mồ hôi lâu ngày |
Dây côn nhị khúc là chi tiết hay bị quên nhất. Một sợi dây sờn trông vẫn ổn khi cầm yên, nhưng có thể đứt giữa lúc múa nhanh, và khúc côn sẽ bay ra như một vật ném. Kiểm tra dây trước mỗi buổi, thay dây khi thấy sờn, đừng đợi đứt. Côn xốp cũng vậy: lớp xốp rách để lộ lõi cứng biến một cây côn an toàn thành một cây gậy cứng bọc nửa vời, đúng lúc người tập đang yên tâm nhất.
Khi nào nên thay hẳn binh khí
Vết nứt ngang, dù nhỏ. Đây là điểm gãy. Sửa tạm có thể giữ côn lành lúc nằm yên, nhưng không giữ được khi chạm mạnh. Chuyển côn đó sang làm côn trưng bày hoặc bỏ đi.
Gỗ mềm, bở, mốc ăn sâu. Ấn móng tay thấy lún, gõ nghe đục, có mùi mốc nặng là gỗ đã yếu từ bên trong. Bề ngoài lau sạch vẫn không đủ.
Cong rõ sau khi đã cất đúng cách. Nếu côn đã nằm giá ngang ở chỗ khô một thời gian mà vẫn cong rõ, gỗ khó trở lại. Côn cong làm lệch quỹ đạo mọi động tác, và bạn sẽ học sai theo nó.
Đầu côn mòn tới mức ngắn đi. Sau nhiều lần mài đầu côn, cây côn có thể ngắn hơn mốc của bài. Đo lại theo người; nếu đã ngắn rõ, đổi côn để giữ đúng tầm.
Bạn đã lớn lên hoặc đổi bài. Côn không hỏng nhưng không còn hợp. Đây là lý do thay côn hợp lý nhất, và cây côn cũ có thể truyền cho một người mới vừa cỡ.
Chuôi kiếm, đao lỏng sau khi đã sửa. Một lần sửa chuôi là bình thường; lỏng lại nhanh sau khi sửa nghĩa là chỗ nối đã hỏng. Binh khí có lưỡi rơi khỏi chuôi giữa lúc múa là tai nạn rất nặng.
Áp vào binh khí của bạn và câu hỏi cho thầy
Cầm binh khí của bạn lên ngay bây giờ và trả lời:
- Côn có thẳng không khi nhìn dọc thân?
- Vuốt tay có chỗ nào vướng, có dằm không?
- Hai đầu có vết nứt toả ra hay sợi gỗ tách không?
- Bạn đang cất binh khí ở đâu, dựng nghiêng hay nằm ngang, gần chỗ ẩm hay chỗ nóng?
- Lần cuối bạn lau dầu hay lau khô sau buổi tập là khi nào?
- Câu hỏi cho thầy: "Vết nứt này thầy thấy còn dùng được không, dùng cho động tác gì?"
- Câu hỏi cho thầy: "Lớp mình dùng loại dầu gì để lau côn, lau bao lâu một lần?"
- Câu hỏi cho thầy: "Côn của con hỏng thì con nên thay cùng loại gỗ hay đổi sang loại khác?"
Chị Hoa, người tập lâu nhất lớp, có thói quen kiểm tra côn ngay khi tới lớp, trong lúc đợi mọi người. Một lần chị thấy vết nứt ngang rất nhỏ ở cây côn chung của lớp và báo thầy. Cây côn đó được cất đi, và không ai biết nó đã có thể gãy vào tay ai. Kiểm tra binh khí không phải việc phiền, đó là một phần của buổi tập.
Câu hỏi thường gặp
Côn có vết nứt nhỏ có tập được không?
Rạn nhỏ trên bề mặt, chạy theo vân, móng tay không lọt vào thì có thể tập nhẹ, theo dõi mỗi buổi. Nứt ngang, nứt dọc sâu hay đầu côn tách sợi thì ngừng tập có lực.
Quấn băng dính lên vết nứt có được không?
Không nên với vết nứt ngang hay nứt sâu. Băng dính chỉ che vết nứt, không giữ được côn khi chạm mạnh, và còn làm bạn không thấy vết nứt lan rộng. Côn như vậy nên được thay.
Bao lâu thì nên lau dầu côn gỗ?
Thường vài tháng một lần, hoặc khi thấy gỗ khô bạc, sần. Lau lớp mỏng, để ngấm rồi lau sạch dầu thừa. Côn quá nhiều dầu trơn tay và bám bụi.
Côn bị cong có uốn lại được không?
Côn cong nhẹ đôi khi giảm được nếu cất nằm ngang trên giá đỡ phẳng một thời gian ở chỗ khô thoáng. Không hơ lửa hay ép mạnh, dễ làm gỗ nứt. Cong rõ thì nên thay.
Kiếm gỗ hay nứt ở đâu nhất?
Chỗ chuyển tiếp giữa chuôi và lưỡi, phần mũi kiếm và cạnh lưỡi ở đoạn hay va chạm. Kiểm tra kỹ những chỗ đó trước mỗi buổi, nhất là trước khi đối luyện.
Dây côn nhị khúc nên thay khi nào?
Khi dây có dấu hiệu sờn, có sợi đứt, chỗ gắn vào cán bị lỏng, hay xích có mắt hở. Đừng đợi dây đứt mới thay, vì lúc đứt thường là lúc côn đang quay nhanh nhất.