Thái cực quyền và các bài dưỡng sinh đi chậm hợp với người cao tuổi vì chúng luyện đúng thứ tuổi già hay mất: thăng bằng khi chuyển trọng tâm, bước chân chắc, gối và hông vận động trong tầm an toàn. Ba điều cần làm đúng ngay từ đầu là chuyển trọng tâm hết sang một chân rồi mới bước, giữ gối mềm và cùng hướng mũi chân, và tập ở tư thế cao. Tập đều ba buổi một tuần có ích hơn một buổi dài.
Thái cực quyền không chữa được bệnh, cũng không có gì thần bí; nó là một cách vận động chậm có cấu trúc. Người cao tuổi nên khám và hỏi bác sĩ trước khi tập, nhất là khi có bệnh tim, huyết áp, tiểu đường, loãng xương, từng ngã hoặc đang dùng thuốc gây chóng mặt. Phần dưới nói cách tập cho đúng và an toàn, không bàn lịch sử các phái.
Trước khi bắt đầu: chuẩn bị cho buổi tập an toàn
Với người trên bảy mươi tuổi, chuẩn bị chiếm nửa phần an toàn. Kiểm những điều sau:
- Khám và hỏi bác sĩ: mang theo danh sách thuốc đang dùng, hỏi thẳng "Tập thái cực ba buổi một tuần có được không, có động tác nào cần tránh?".
- Giày: đế mỏng, phẳng, bám vừa, ôm gót. Không đi dép lê, không đi tất trơn trên sàn gạch.
- Mặt sàn: phẳng, khô, không có bậc lẫn trong chỗ tập. Tập ngoài công viên thì chọn chỗ không rễ cây, không sỏi.
- Chỗ vịn: tuần đầu nên đứng gần lan can, gốc cây, lưng ghế chắc, để có thể chạm tay khi chao.
- Tập theo nhóm hoặc có người đi cùng: nhất là người sống một mình hoặc từng ngã.
- Ăn nhẹ, uống nước: không tập khi đói lả hay vừa ăn no. Người tiểu đường mang theo đồ ăn nhanh.
- Kính và máy trợ thính: đeo nếu cần để nhìn và nghe rõ người dẫn.
Buổi đầu, nên nói với người dẫn tập về bệnh nền và lần ngã gần nhất nếu có. Người dẫn tốt sẽ cho bạn đứng ở chỗ dễ vịn và nhìn rõ.
Bước chuyển trọng tâm: nền của mọi động tác
Hầu hết các bài thái cực đều dựa trên một nguyên tắc: dồn hết trọng lượng sang một chân, chân kia nhẹ hẳn, rồi mới nhấc và đặt chân nhẹ đó. Tuỳ bài có thể gọi là phân hư thực. Cách tập từng bước:
- Đứng hai chân rộng bằng vai, gối hơi chùng, tay vịn nhẹ vào lưng ghế.
- Dồn trọng lượng từ từ sang chân phải, đếm bốn nhịp, cho tới khi chân trái chỉ còn chạm sàn mà không đè.
- Nhấc nhẹ gót trái, rồi cả bàn chân trái lên chừng một đốt ngón tay. Giữ hai nhịp.
- Đặt bàn chân trái xuống chếch về trước bằng gót trước, nhẹ như bước lên mặt băng mỏng. Chưa dồn lực.
- Từ từ dồn trọng lượng sang chân trái trong bốn nhịp, bàn chân trái đặt phẳng dần.
- Khi chân phải đã nhẹ hẳn, mới kéo chân phải lên và lặp lại.
Cảm giác đúng là bạn có thể dừng ở bất kỳ nhịp nào mà không phải chống tay. Cảm giác sai là "rơi" người xuống chân trước, hay bước rồi mới dồn lực một cách vội. Tập đi kiểu này mười bước tới, mười bước lùi mỗi ngày, có vịn trong hai tuần đầu.
Bước lùi khó hơn bước tới vì mắt không nhìn thấy chỗ đặt chân. Khi lùi, đặt mũi chân xuống trước rồi mới hạ gót, và chỉ dồn trọng lượng khi mũi chân đã cảm thấy mặt sàn chắc. Người hay ngã nên tập bước lùi dọc theo tường hoặc mép bàn, có người đứng bên cạnh trong mấy buổi đầu.
Vì sao đi chậm lại khó hơn đi nhanh
Người mới hay nghĩ bài chậm thì dễ. Thật ra chậm là khó hơn, vì khi đi nhanh, đà của cơ thể che đi những chỗ thiếu thăng bằng; khi đi chậm, mọi chao đảo đều lộ ra và cơ chân phải giữ người suốt thời gian chuyển. Đó chính là lý do bài chậm luyện thăng bằng tốt: mỗi bước là vài giây cơ chân, mắt cá và hông phải làm việc cùng nhau.
Vì thế đừng tự đánh giá bằng việc thuộc được bao nhiêu động tác. Hãy đánh giá bằng câu hỏi: ở bước nào mình phải chống tay, ở bước nào mình bị rơi người xuống chân trước. Ghi lại hai ba chỗ đó và tập riêng chúng thật chậm, đó là cách tiến bộ nhanh nhất.
Một mẹo tập: đánh một đoạn ngắn ở tốc độ bình thường, rồi đánh lại đoạn ấy với thời gian gấp đôi. Chỗ nào ở lần chậm bạn thấy chao, đó là chỗ trọng tâm chưa dồn hết. Đừng tăng tốc để qua chỗ khó; chỗ khó chính là bài tập.
Gối mềm, đầu thẳng, vai buông: bốn điểm tư thế
Gối hơi chùng, cùng hướng mũi chân. Không khoá thẳng, cũng không gập sâu. Khi chuyển trọng tâm, nhìn xuống thấy gối không vượt mũi chân và không đổ vào trong.
Đầu thẳng như có sợi dây kéo nhẹ đỉnh đầu lên. Mắt nhìn ngang về phía trước, không cúi nhìn chân suốt bài. Cúi đầu lâu làm lệch thăng bằng và dễ chóng mặt.
Vai buông, khuỷu chùng. Tay di chuyển như đang ôm một quả bóng lớn, không gồng. Vai nhô lên tai là đang căng, mỏi cổ rất nhanh.
Hông xoay, eo không vặn riêng. Khi thân xoay sang một bên, hông và xương chậu dẫn, lưng đi theo. Người có đau lưng càng phải giữ điểm này.
Thở tự nhiên. Không cần ép hơi theo động tác trong thời gian đầu. Khi đã thuộc bài, người dẫn tập có thể hướng dẫn thở ra khi đẩy tay; nếu thấy hụt hơi, quay lại thở tự nhiên.
Tư thế cao cho từng tình trạng
Thái cực có thể tập cao hay thấp. Với người cao tuổi, tư thế cao là mặc định; hạ thấp hơn chỉ khi đã tập lâu và không đau.
| Tình trạng | Chỉnh tư thế | Chỗ cần chú ý |
|---|---|---|
| Gối thoái hoá, đau khi lên cầu thang | Gối chỉ chùng nhẹ, bước ngắn | Không xoay gối khi bàn chân đặt chặt |
| Từng ngã hoặc sợ ngã | Tập cạnh lưng ghế, bước hẹp hơn vai | Bỏ các động tác đứng một chân lâu cho tới khi vững |
| Loãng xương | Tư thế cao, không cúi gập sâu | Tránh xoắn thân mạnh, hỏi bác sĩ |
| Chóng mặt khi đổi tư thế | Chuyển động chậm hơn nữa, không quay đầu nhanh | Ngồi nghỉ ngay khi chao |
| Đau vai, khó giơ tay | Tay chỉ lên tới ngang vai | Không ép biên độ |
| Phải ngồi xe lăn hoặc không đứng lâu được | Tập phần tay và thân trên ghế | Giữ lưng thẳng, chân đặt chắc |
Nhiều nhóm tập công viên đánh bài ở tư thế thấp vì đã tập nhiều năm. Người mới tham gia không cần theo độ thấp của họ, chỉ cần theo nhịp và thứ tự động tác.
Lịch tám tuần đầu
Lịch dưới đây cho người mới, ba buổi mỗi tuần, mỗi buổi hai mươi đến ba mươi phút kể cả khởi động.
| Tuần | Nội dung chính | Thời gian |
|---|---|---|
| 1–2 | Đứng tư thế, chuyển trọng tâm tại chỗ, bước đi có vịn | Hai mươi phút |
| 3–4 | Bước tiến lùi không vịn nếu vững; ba đến bốn động tác tay đầu bài | Hai mươi lăm phút |
| 5–6 | Ghép tay với bước, nửa đầu một bài ngắn | Hai mươi lăm phút |
| 7–8 | Trọn một bài ngắn ở nhịp chậm, lặp hai lượt | Ba mươi phút |
| Mỗi buổi | Năm phút đầu xoay khớp nhẹ, năm phút cuối đi chậm và thở | Trong thời gian trên |
Bài ngắn thường có khoảng hai mươi đến hai mươi bốn động tác, tuỳ lớp và tuỳ phái. Thuộc bài không phải là mục tiêu của tháng đầu; mục tiêu là bước nào cũng vững. Tuần nào mệt, ốm nhẹ hay ngủ kém thì lặp lại nội dung tuần trước thay vì cố theo lịch. Dừng ngay khi đau ngực, choáng, khó thở bất thường, đau khớp nhói, và báo cho người nhà hoặc người dẫn tập.
Mười lăm phút ở nhà cho những ngày không ra nhóm
Người cao tuổi hay nghỉ khi trời mưa, trời lạnh hoặc nhóm nghỉ. Bài ngắn dưới đây làm trong phòng khách, cạnh một chiếc ghế chắc hoặc mép bàn bếp.
- Xoay nhẹ cổ chân, gối, hông, vai, mỗi khớp năm vòng, tay vịn ghế.
- Chuyển trọng tâm tại chỗ sang trái, sang phải, mỗi bên mười lần, đếm bốn nhịp mỗi lần.
- Đứng một chân có vịn, mỗi bên ba lần, mỗi lần đếm tới mười. Thả tay khỏi ghế nhưng để tay ngay sát nếu đã vững.
- Đi bước chuyển trọng tâm dọc theo mép bàn, mười bước tới, mười bước lùi.
- Đánh lại ba động tác tay đang học, đứng yên một chỗ, chỉ chú ý vai buông và khuỷu chùng.
- Kết thúc bằng hai phút đứng yên, thở tự nhiên, rồi ngồi xuống ghế từ từ.
Dọn trước lối đi: thảm chùi chân dễ trượt, dây điện, đồ chơi của cháu. Không tập trong nhà tắm hay nơi sàn ướt, và không tập lúc đứng lên từ giường còn chóng mặt.
Lỗi hay gặp và cách sửa: bác Năm 72 tuổi
Bác Năm, bảy mươi hai tuổi, từng trượt chân ngã một lần trong nhà tắm, được con cháu khuyến khích ra công viên tập cùng nhóm. Mấy tuần đầu bác gặp:
| Lỗi | Nguyên nhân | Cách sửa |
|---|---|---|
| Bước rồi mới dồn lực, người chao | Chưa dồn hết trọng tâm trước khi nhấc chân | Đếm bốn nhịp dồn, chân nhẹ hẳn mới nhấc |
| Nhìn xuống chân suốt bài | Sợ bước sai, sợ ngã | Tập bước có vịn cho quen, mắt nhìn ngang |
| Đau gối sau buổi | Hạ thấp theo người tập lâu năm | Đứng cao hơn, bước ngắn hơn |
| Mỏi cổ, vai | Gồng tay, nhô vai | Buông vai, khuỷu chùng, tay nhẹ |
| Quên thứ tự, bỏ dở giữa bài | Học cả bài một lúc | Học ba động tác mỗi tuần, ôn lại từ đầu |
| Tập hăng hai buổi rồi nghỉ cả tuần | Mệt sau buổi dài | Rút ngắn buổi tập, giữ ba buổi đều |
Câu bác Năm nên hỏi người dẫn tập: "Động tác nào bác có thể vịn ghế mà vẫn đúng?", "Bác đứng cạnh lan can tập có được không?", "Đoạn nào trong bài có đứng một chân lâu?". Sau hai tháng, bác đi trọn nửa bài không cần vịn.
Câu hỏi thường gặp
Người bảy mươi tuổi tập thái cực quyền có an toàn không?
Nhìn chung là một trong những cách vận động an toàn cho người cao tuổi, nếu đã khám, tập tư thế cao, có chỗ vịn trong tuần đầu và giày đế bám. Người có bệnh nền nên hỏi bác sĩ trước.
Thái cực quyền có giúp giảm nguy cơ ngã không?
Tập đều đặn giúp thăng bằng, sức chân và sự tự tin khi bước tốt lên, nhờ đó nhiều người thấy vững hơn. Tuy vậy vẫn cần kết hợp với dọn nhà cho an toàn và khám mắt, kiểm thuốc.
Đau gối có tập thái cực được không?
Thường được nếu đứng cao, bước ngắn và không xoay gối khi bàn chân đã đặt chặt. Nếu đau tăng sau buổi tập hoặc gối sưng, giảm bài và hỏi bác sĩ.
Mỗi tuần tập mấy buổi là đủ?
Ba buổi, mỗi buổi hai mươi đến ba mươi phút là nhịp hợp lý cho người mới. Có thể tập thêm vài phút chuyển trọng tâm ở nhà các ngày còn lại.
Tập thái cực có chữa được huyết áp, tiểu đường không?
Không nên coi thái cực là cách chữa bệnh. Đây là vận động nhẹ có ích cho sức khoẻ chung; việc điều trị vẫn theo bác sĩ, không tự bỏ thuốc vì đã tập.