Người hay đau lưng dưới vẫn tập võ được khi đã được khám và loại trừ tổn thương cần điều trị; khi tập, ba thói quen cần sửa trước tiên là ưỡn thắt lưng lúc đứng tấn, xoay đòn bằng lưng thay vì hông, và gập tròn lưng khi cúi, ép dẻo hoặc nhặt đồ. Song song, tập cho cơ bụng, cơ lưng sâu và mông giữ cột sống ở tư thế trung tính trong lúc tay chân ra đòn.
Một lưu ý trước hết: đau lưng kèm tê lan xuống chân, yếu chân, khó tiểu hoặc mất cảm giác vùng mông, đau sau cú ngã mạnh, đau kèm sốt hoặc sụt cân không rõ lý do là những tình huống phải đi khám ngay, không tập. Người đã được chẩn đoán thoát vị đĩa đệm, trượt đốt sống hay đã mổ cột sống cần bác sĩ nói rõ giới hạn trước khi vào lớp.
Đau lưng ở võ sinh phong trào thường bắt đầu từ đâu
Lưng dưới là đoạn nối giữa hông, nơi sinh lực, và thân trên, nơi đưa lực ra tay. Khi hông cứng hoặc cơ mông yếu, lưng dưới bị bắt làm thay việc của hông: ưỡn ra để hạ tấn, vặn để xoay đòn, gập để đá cao. Lưng dưới không được thiết kế để vặn nhiều; mỗi đốt chỉ xoay được một chút. Lặp đi lặp lại hàng trăm lần mỗi buổi, cơ quanh cột sống mỏi và co cứng, rồi đau.
Ở người đi làm văn phòng, hông thường cứng ở phía trước do ngồi nhiều. Khi đứng đinh tấn, chân sau duỗi ra phía sau, cơ gập hông bị kéo căng và kéo xương chậu đổ về trước, thắt lưng ưỡn lên. Người tập không thấy gì vì chỉ nhìn phía trước; đến tối mới thấy mỏi thắt lưng.
Ở người trẻ dẻo, chuyện lại khác: lưng dẻo quá nên dễ lấy biên độ bằng lưng. Đá ngang cao bằng cách nghiêng gập cả thân, đá vòng cầu bằng cách vặn eo, ép dẻo bằng cách cúi tròn lưng cho tay chạm đất. Đẹp trong ảnh, nhưng là nguồn đau lâu dài.
Vì thế việc đầu tiên không phải là "tập cơ lưng cho khoẻ" chung chung, mà là học giữ lưng yên đúng lúc để hông làm việc của nó. Khi hông làm đúng phần mình, đòn mạnh hơn và lưng nhẹ hơn cùng một lúc; đó là lý do sửa kỹ thuật thường đỡ đau bền hơn chỉ nghỉ hay xoa bóp.
Tìm cột sống trung tính: bài năm phút làm trước buổi tập
Cột sống trung tính là tư thế lưng dưới giữ đường cong tự nhiên, không ưỡn thêm, không ép phẳng. Đây là tư thế lưng chịu lực tốt nhất. Cách tìm:
- Nằm ngửa, gối co, bàn chân đặt trên sàn. Đặt một bàn tay dưới thắt lưng.
- Ép thắt lưng xuống sàn hết mức, cảm nhận bàn tay bị đè. Đó là đầu này.
- Ưỡn thắt lưng lên hết mức, bàn tay được thả hoàn toàn. Đó là đầu kia.
- Dừng ở khoảng giữa: tay dưới thắt lưng chỉ được chạm nhẹ. Đây là trung tính của bạn.
- Giữ tư thế đó, siết nhẹ bụng như sắp có người chọc nhẹ vào bụng, không hóp bụng vào. Thở đều mười hơi.
- Đứng dậy, dựa lưng vào tường, gót cách tường một bàn chân. Tìm lại đúng cảm giác đó khi đứng.
- Hạ trung bình tấn cao ngay cạnh tường, giữ cảm giác ấy. Nếu thắt lưng rời tường xa hơn lúc đứng, bạn đang ưỡn khi hạ tấn.
Làm bài này mỗi buổi trong hai tuần đầu, trước phần khởi động của lớp. Mục tiêu là để cơ thể nhớ cảm giác "lưng yên, bụng siết nhẹ" trước khi bạn bắt đầu ra đòn.
Tấn không ưỡn: trung bình tấn, đinh tấn, kỵ mã tấn
Trung bình tấn: hạ bằng hông, không bằng thắt lưng. Người hay đau lưng thường "ngồi xuống" bằng cách chống mông ra sau và ưỡn lưng. Thay vào đó, giữ xương chậu hơi cuộn về trước một chút, như kéo xương cụt xuống sàn, rồi mới gập gối.
Đinh tấn: siết mông chân sau. Chân sau duỗi, hãy siết nhẹ mông bên chân sau. Khi mông siết, xương chậu tự cuộn lại và thắt lưng bớt ưỡn. Nếu vẫn ưỡn, bước ngắn lại.
Kỵ mã tấn và các tấn rộng: đừng đua độ thấp. Tấn rộng và thấp kéo căng háng; khi háng hết tầm, lưng sẽ ưỡn ra bù. Tuỳ môn có thể gọi là mã bộ, tấn cưỡi ngựa. Giữ ở độ cao mà lưng còn trung tính.
Thở được là dấu hiệu đúng. Lưng trung tính, bụng siết nhẹ thì vẫn thở được bằng bụng dưới. Nếu phải nín thở để giữ, bạn đang gồng cả thân như tấm ván, sẽ mỏi lưng rất nhanh.
Kiểm bằng tay. Đặt mu bàn tay lên thắt lưng khi đứng tấn. Nếu cảm thấy hai bên cột sống phồng cứng như hai sợi thừng, cơ lưng đang làm việc quá nhiều; siết bụng và mông thêm chút, lưng sẽ mềm lại.
Xoay đòn bằng hông, không bằng lưng
Đòn xoay là nơi lưng dưới chịu thiệt nhiều nhất. Nguyên tắc chung: bàn chân và hông xoay trước, lưng chỉ đi theo như một khối. Bảng dưới áp nguyên tắc ấy vào từng đòn.
| Đòn | Lưng làm sai thế nào | Sửa |
|---|---|---|
| Đấm móc, đấm thẳng tay sau | Bàn chân đứng chặt, eo vặn để đưa vai tới | Xoay gót sau và hông trước, thân đi liền khối với hông |
| Đá vòng cầu | Chân trụ không xoay, eo vặn bù | Xoay chân trụ để hông mở, thân không vặn riêng |
| Đá ngang | Gập nghiêng cả thân để chân lên cao | Đá tầm thấp hơn, thân nghiêng vừa đủ cân bằng |
| Đá xoay sau | Xoắn lưng trong lúc đầu quay | Tập chậm theo từng nhịp, để sau khi đòn cơ bản không đau |
| Đòn chỏ ngang | Vặn eo với biên độ lớn | Giữ thân thẳng, xoay hông ngắn và nhanh |
| Đỡ gạt hai bên liên tục | Lắc eo theo tay | Hông xoay nhẹ, tay làm phần còn lại |
Bài luyện: đứng thế thủ, hai tay ôm chéo trước ngực, chỉ xoay hông và gót sau sang trái, sang phải, mỗi bên hai mươi lần. Nhìn xuống rốn: rốn xoay theo hông là đúng; rốn đứng yên mà vai xoay là đang vặn lưng. Khi quen, mới thả tay ra và thêm đòn.
Cúi, ngã và ép dẻo: ba chỗ hay quên
Ngoài tấn và đòn, nhiều cơn đau lưng đến từ những khoảnh khắc không ai để ý trong buổi tập:
- Cúi nhặt lăng đích, găng, chai nước: gập gối, hạ hông, lưng thẳng. Hàng chục lần cúi tròn lưng mỗi buổi cộng lại không nhỏ.
- Ép dẻo gân kheo: gập ở khớp hông, ngực hướng về đùi, lưng thẳng. Tay không chạm đất cũng được; chạm đất bằng cách cuộn tròn lưng là kéo giãn lưng, không phải kéo giãn đùi sau.
- Ép dẻo có người đè: bỏ. Với lưng hay đau, lực đè từ bên ngoài là thứ bạn không kiểm soát được.
- Ngã và lăn: học từ thấp, cằm thu, lưng tròn đúng lúc theo hướng dẫn của thầy, trên thảm dày. Người đã có chẩn đoán cột sống cần bác sĩ đồng ý trước khi tập ngã.
- Gập bụng kiểu ngồi dậy liên tục: nhiều lớp dùng làm thể lực. Bạn có thể xin thay bằng bài giữ tư thế, ít gập lưng lặp lại hơn.
- Ngồi bệt xếp bằng nghe giảng lâu: lưng tròn suốt mười lăm phút. Ngồi trên mép gối gấp hoặc quỳ, hoặc đứng nghe nếu lớp cho phép.
Nhiều người sửa được tấn và đòn rồi mà lưng vẫn mỏi, cuối cùng hoá ra do cúi nhặt đồ và ngồi nghe giảng. Nên để ý cả những phút ngoài bài.
Bài khoẻ thân giữa sáu tuần cho võ sinh hay đau lưng
Ba buổi mỗi tuần, khoảng mười lăm phút, làm ở nhà hoặc trước giờ lớp. Mục tiêu là cơ giữ lưng yên khi tay chân di chuyển, không phải cơ bụng to.
- Tuần 1–2: quỳ bốn điểm, duỗi một tay và chân đối diện, giữ ba giây, lưng không lắc, mỗi bên mười lần. Nằm ngửa co gối, nâng mông lên thành đường thẳng từ gối tới vai, mười lăm lần. Bài tìm trung tính mỗi buổi.
- Tuần 3–4: nằm ngửa, tay chỉ lên trần, gối gập vuông, hạ từ từ một tay và chân đối diện xuống gần sàn mà thắt lưng không rời sàn, mỗi bên tám lần. Chống khuỷu nghiêng trên gối, giữ hai mươi giây mỗi bên.
- Tuần 5–6: chống khuỷu nghiêng trên bàn chân, ba mươi giây. Đặt một cây gậy dọc sống lưng chạm đầu, lưng, xương cùng; gập người ở hông mà gậy không rời ba điểm, mười lần. Đây là động tác cúi đúng.
- Ghép vào võ: giữ thế thủ, đấm chậm hai tay xen kẽ trong khi giữ lưng trung tính, tự quay ở gương bên cạnh để nhìn lưng.
Nếu bác sĩ hoặc chuyên viên vật lý trị liệu đã cho bài riêng, ưu tiên bài đó. Đau tăng, tê lan xuống chân khi làm bất kỳ bài nào thì dừng và hỏi lại.
Lỗi hay gặp và cách sửa: chị Lan 45 tuổi mới vào lớp
Chị Lan, bốn mươi lăm tuổi, làm việc bàn giấy, mới vào lớp Vovinam được một tháng thì bắt đầu mỏi thắt lưng mỗi tối. Ghi lại một tuần, chị thấy:
| Lỗi | Nguyên nhân | Cách sửa |
|---|---|---|
| Mỏi thắt lưng sau phần đứng tấn | Ưỡn lưng khi hạ trung bình tấn | Cuộn xương chậu nhẹ, tấn cao hơn, kiểm bằng tường |
| Đau một bên lưng sau buổi đấm | Vặn eo thay vì xoay gót và hông | Bài xoay hông tay ôm ngực trước khi thêm đòn |
| Nhói lưng khi ép dẻo đầu buổi | Cúi tròn lưng cho tay chạm sàn | Gập ở hông, lưng thẳng, tay chạm đùi cũng được |
| Lưng cứng sáng hôm sau | Ngồi bệt nghe giảng lâu, cúi nhặt đồ | Đổi tư thế ngồi, gập gối khi nhặt đồ |
| Đau khi đá ngang cao | Gập nghiêng thân lấy tầm | Đá tầm hông, tập sức hông trước |
| Tập thêm gập bụng để "khoẻ lưng" | Hiểu sai về cơ giữ lưng | Thay bằng bài giữ tư thế trong sáu tuần |
Câu chị Lan nên hỏi thầy: "Thầy xem lưng em lúc đứng đinh tấn có ưỡn không?", "Em xin thay bài gập bụng bằng bài giữ tư thế được không?". Sau sáu tuần, chị hết mỏi lưng tối và vẫn theo kịp lớp.
Câu hỏi thường gặp
Thoát vị đĩa đệm có tập võ được không?
Tuỳ mức độ và giai đoạn, phải do bác sĩ quyết định. Nhiều người được phép tập các phần nhẹ khi đã hết đợt đau cấp, với điều kiện tránh gập lưng tròn có tải, vặn eo mạnh và ngã cho tới khi được cho phép.
Đau lưng sau buổi tập võ có phải do tập sai không?
Thường là vậy, nhất là ưỡn khi đứng tấn và vặn eo khi ra đòn. Nhưng nếu đau kèm tê chân, yếu chân, khó tiểu hoặc sau cú ngã mạnh thì phải đi khám, không tự kết luận.
Có nên đeo đai lưng khi tập võ?
Đai lưng không thay được cơ giữ lưng và có thể làm bạn chủ quan. Tập võ phong trào thường không cần. Nếu bác sĩ chỉ định dùng trong giai đoạn nào đó, làm theo bác sĩ.
Vì sao ép dẻo lại đau lưng chứ không đau đùi?
Vì bạn đang cúi tròn lưng thay vì gập ở khớp hông, nên phần bị kéo là lưng. Giữ lưng thẳng, ngực hướng về đùi, gập ở hông, cảm giác căng sẽ chuyển xuống đùi sau.
Bao lâu thì cơ giữ lưng khoẻ lên?
Người tập đều thường thấy khác biệt sau bốn đến sáu tuần: tối bớt mỏi, đứng tấn lâu hơn mà lưng không ưỡn. Quan trọng là đều đặn ba buổi mỗi tuần và sửa kỹ thuật song song.