Gạt đỡ đúng không phải là đặt xương cẳng tay ra chặn cứng một đòn, mà là đón đòn bằng phần cơ của cẳng tay ở một góc nghiêng, rồi xoay cẳng tay đúng lúc tiếp xúc để dắt đòn trượt ra khỏi đường đi tới mặt, ngực hay bụng. Đỡ trên lo vùng đầu, đỡ giữa lo vùng ngực, đỡ dưới lo vùng bụng và hông.
Người mới đau cẳng tay sau buổi tập đỡ gần như luôn vì đỡ cứng bằng xương, đỡ ngang vuông góc với đòn, hoặc đưa tay ra quá sớm và quá xa. Phần dưới tả ba đòn đỡ cơ bản theo nguyên lý chung (tuỳ môn có thể gọi và làm khác: thượng đỡ, trung đỡ, hạ đỡ, gạt ngoài, gạt trong…), mặt chạm, cái xoay ở lúc tiếp xúc, thời điểm, lỗi hay gặp, và bài đối luyện có hẹn trước với lực nhẹ.
Gạt và đỡ: dắt đi chứ không chặn lại
Trước khi vào kỹ thuật, nên hiểu đỡ chỉ là một trong nhiều cách tránh đòn. Lùi ra khỏi tầm, lệch đầu, xoay thân cũng là phòng thủ, và nhiều khi rẻ hơn. Gạt đỡ có giá trị khi bạn ở tầm gần, không kịp lùi, hoặc muốn ở lại tầm để trả đòn ngay sau đó.
Hai người cùng lực mà một người đặt cẳng tay chặn thẳng đòn đấm của người kia, cả hai cùng đau. Lực của cú đấm dồn hết vào một điểm trên xương cẳng tay người đỡ. Lặp lại nhiều lần, cẳng tay bầm tím, và ở người có xương mảnh có thể tổn thương thật.
Gạt đỡ hiệu quả dùng góc. Cẳng tay đặt chéo so với đường đòn, nên đòn chạm vào rồi trượt theo cẳng tay ra ngoài. Chỉ cần đổi hướng đòn một chút, chừng bằng bề ngang khuôn mặt, là đòn đã trượt qua. Bạn không cần mạnh hơn người đấm; bạn chỉ cần đến đúng chỗ, đúng lúc, đúng góc.
Cái xoay cẳng tay ở lúc tiếp xúc là chi tiết làm nên khác biệt. Ở nhiều môn, cẳng tay đi tới với mặt trong hướng về mình rồi xoay ra ở khoảnh khắc chạm, như vặn một tay nắm cửa. Cái xoay ấy vừa đẩy đòn lệch ra, vừa đưa phần cơ dày của cẳng tay ra đón thay cho cạnh xương. Tuỳ môn, hướng xoay và thời điểm xoay có thể khác.
Ba đòn đỡ cơ bản
Mô tả theo nguyên lý chung cho người mới; bài quyền của từng môn có hình và tên riêng.
| Đòn đỡ | Che vùng | Vị trí cuối của cẳng tay | Mặt chạm | Chỗ hay sai |
|---|---|---|---|---|
| Đỡ trên | Đầu, mặt | Chếch lên trên trán, cao hơn đầu một nắm tay, khuỷu thấp hơn nắm tay | Mặt ngoài cẳng tay, phần cơ | Cẳng tay nằm ngang, đòn rơi thẳng xuống đầu |
| Đỡ giữa | Ngực, mặt dưới | Cẳng tay gần dựng đứng trước ngực, nắm tay ngang vai | Mặt ngoài hoặc mặt trong tuỳ hướng gạt | Đẩy tay ra quá xa khỏi thân, lộ sườn |
| Đỡ dưới | Bụng, hông | Cẳng tay chếch xuống trước đùi, cách đùi một nắm tay | Mặt ngoài cẳng tay gần cổ tay | Cúi người theo tay, đầu đưa ra trước |
Đỡ chỉ cần vừa đủ: đòn trượt khỏi mục tiêu là xong. Đưa tay ra quá rộng làm bạn mở cửa cho đòn tiếp theo và chậm về thủ thế.
Mỗi đòn đỡ thường đi cùng một chút chuyển tấn hoặc xoay hông. Khi tập rời, đứng tấn thủ thế quen thuộc của lớp; khi vào bài quyền, đỡ đúng với tấn mà bài quy định.
Đỡ trên, làm chậm từng nhịp
Bạn tập đứng trước mặt, đấm thẳng rất chậm vào tầm trán của bạn, có hẹn trước và lực gần như không. Cả hai đeo bảo hộ cẳng tay nếu lớp có.
- Đứng thủ thế, mắt nhìn ngực và vai bạn tập chứ không chỉ nhìn nắm tay.
- Khi nắm tay họ bắt đầu đi, tay đỡ đi lên chéo trước mặt, mặt trong cẳng tay hướng về bạn.
- Ở khoảnh khắc chạm, xoay cẳng tay ra ngoài để phần cơ đón đòn, khuỷu thấp hơn nắm tay để đòn trượt lên và ra.
- Đồng thời hông xoay nhẹ cùng chiều với tay đỡ, thân hơi lệch khỏi đường đòn.
- Tay kia giữ ở thủ thế hoặc kéo về hông theo bài; không buông thõng.
- Ngay sau khi đòn trượt qua, tay đỡ về thủ thế. Đỡ là xong việc của tay đó trong nhịp này.
Lặp lại hai mươi lần mỗi bên rồi đổi vai. Người đấm cũng học được nhiều: đấm chậm, đúng đường, đúng tầm, để người đỡ tập được.
Đỡ giữa và đỡ dưới làm theo cùng tinh thần: cẳng tay đi chéo, xoay ở lúc chạm, thân lệch nhẹ theo, đỡ xong về ngay. Khác nhau chỉ ở tầm và hướng gạt, mà hướng gạt thì mỗi môn dạy một kiểu.
Cảm giác đúng và cảm giác sai
Đúng: đòn trượt đi, không có tiếng va cộc. Bạn cảm thấy nắm tay người kia lướt qua cẳng tay mình như trượt trên ống, không dội ngược.
Đúng: thân hơi lệch theo tay. Hông và vai góp một chút xoay, nên cánh tay không phải tự gánh hết. Đỡ xong bạn vẫn đứng vững, sẵn sàng đòn tiếp.
Sai: nhói cạnh xương cẳng tay. Đòn chạm vào cạnh xương chứ không vào phần cơ, thường do không xoay cẳng tay hoặc đặt cẳng tay vuông góc với đòn.
Sai: đòn vẫn trúng sau khi đỡ. Góc chưa đủ nghiêng hoặc đỡ quá muộn. Ở đỡ trên, khuỷu phải thấp hơn nắm tay; nếu cẳng tay nằm ngang, đòn rơi thẳng xuống.
Sai: mất thăng bằng sau mỗi lần đỡ. Đưa tay ra quá rộng và cả người đi theo tay. Thu biên độ lại, đỡ gần thân hơn.
Sai: vai nhún lên, cổ cứng. Bạn đang gồng cả người chờ đòn. Thở ra khi đòn tới, thả vai xuống; cánh tay lỏng mới xoay kịp ở lúc chạm.
Thời điểm: đỡ khi nào là vừa
Đỡ sớm và đỡ muộn đều hỏng, chỉ theo hai cách khác nhau. Đỡ sớm là tay đã giơ lên trước khi đòn đi; người đấm thấy và đổi hướng, hoặc bạn để lộ chỗ khác. Đỡ muộn là đòn đã gần tới mục tiêu, tay chỉ kịp chặn cứng chứ không kịp xoay và dắt đòn đi.
Thời điểm vừa là tay đỡ bắt đầu đi khi vai người đấm bắt đầu động, và gặp đòn ở khoảng giữa đường, khi nắm tay còn cách mặt bạn chừng một gang tay. Ở điểm đó đòn chưa đạt tốc độ cao nhất ở cuối đường, góc nghiêng đủ để đòn trượt, và bạn còn chút thời gian để lệch thân.
Cách tập: bạn tập đứng yên, đấm rất chậm. Bạn nói "đi" ngay khi thấy vai họ động. Khi đã nói đúng lúc mười lần liên tiếp, bỏ chữ "đi" và chỉ đỡ. Rồi tăng tốc độ đòn lên dần qua nhiều tuần. Không có lối tắt cho phần này; nó là phản xạ, và phản xạ chỉ đến từ số lần lặp.
Bảng lỗi gạt đỡ và cách sửa
| Lỗi | Nguyên nhân | Cách sửa |
|---|---|---|
| Đỡ cứng bằng xương | Hiểu đỡ là chặn | Đặt cẳng tay chéo, xoay ở lúc chạm cho phần cơ đón |
| Đỡ quá sớm, tay chờ sẵn | Sợ bị chạm | Đợi vai người đấm động rồi mới đi tay |
| Đỡ quá muộn | Nhìn nắm tay thay vì nhìn vai, ngực | Nhìn rộng, tập phản xạ với đòn rất chậm |
| Tay đỡ đi quá rộng | Muốn chắc chắn trúng | Chỉ đỡ vừa đủ lệch khỏi mặt |
| Nhắm mắt khi bị đấm | Phản xạ tự nhiên | Đối luyện thật chậm, lực rất nhẹ, tăng dần tốc độ qua nhiều tuần |
| Đỡ dưới cúi gập người | Muốn với xuống thấp | Chùng gối, lưng thẳng, tay đi xuống chứ không phải đầu |
Võ sinh Khôi đai xanh nhắm mắt mỗi khi đòn tới gần mặt, dù chậm. Thầy cho Khôi tập với bạn tập đấm bằng găng to, chậm như đi bộ, suốt hai tuần. Phản xạ nhắm mắt không tự hết, nó chỉ dịu đi khi não thấy đòn tới gần nhiều lần mà không có chuyện gì.
Bài đối luyện có hẹn trước trong sáu tuần
Đối luyện có hẹn nghĩa là cả hai biết trước đòn nào, tầm nào, tay nào. Có thầy, đeo bảo hộ cẳng tay, lực rất nhẹ ở mọi tuần.
- Tuần 1: tự đỡ không trước gương, ba đòn mỗi bên ba hiệp mười lần.
- Tuần 2: đỡ trên với bạn tập đấm thẳng chậm như đi bộ, đổi vai sau mỗi hiệp.
- Tuần 3: thêm đỡ giữa và đỡ dưới, mỗi đòn một hiệp riêng, bạn tập báo trước tầm đòn.
- Tuần 4: bạn tập gọi tên tầm ("trên", "giữa", "dưới") ngay khi ra đòn, bạn đỡ đúng tầm đó.
- Tuần 5: bạn tập không gọi tên, nhưng giữ tốc độ chậm và lực nhẹ; bạn đọc vai và đỡ.
- Tuần 6: đỡ xong trả một đòn đã hẹn vào đích bạn tập cầm, để đỡ không còn là động tác cuối.
Cẳng tay bầm nhẹ trong vài tuần đầu là chuyện có thể gặp, nhưng bầm lan rộng, sưng hay đau khi xoay cổ tay là phải giảm lực, kiểm lại góc đỡ và đi khám nếu không đỡ.
Áp vào trường hợp của bạn
Chị Lan 45 tuổi, xương cẳng tay mảnh. Luôn đeo bảo hộ cẳng tay khi đối luyện đỡ, và xin bạn tập đấm bằng găng to. Chú trọng góc và xoay hơn hẳn người khác, vì cẳng tay mảnh không chịu được đỡ cứng lâu.
Anh Minh tập Vovinam ba năm, quen đỡ cứng. Thói quen đỡ chặn cứng thường đến từ những năm tập với lực mạnh. Quay về tốc độ chậm, nhờ bạn tập nhắc mỗi lần nghe tiếng va cộc. Sửa thói quen cũ lâu hơn học mới, nên kiên nhẫn vài tháng.
Người sợ bị đánh vào mặt. Bắt đầu với đỡ dưới và đỡ giữa, nơi đòn không tới gần mặt, rồi mới tới đỡ trên. Nói với thầy để được xếp bạn tập điềm tĩnh. Cảm giác sợ giảm dần khi bạn thấy mình đỡ được nhiều lần liên tiếp.
Đang học bài quyền nhiều thế đỡ. Thế đỡ trong quyền thường có tay kia kéo về hông và tấn chuyển theo. Tập đối luyện có hẹn với đúng thế đó giúp bạn hiểu vì sao bài quyền dạy góc tay như vậy.
Câu hỏi thường gặp
Gạt đỡ có làm cẳng tay cứng lên theo thời gian không?
Người tập lâu thường quen va chạm hơn, nhưng mục tiêu không phải là làm cứng xương. Đỡ đúng góc và xoay ở lúc chạm để phần cơ đón đòn giúp bạn tập được lâu mà không tổn thương; không nên đập cẳng tay vào vật cứng để luyện.
Đỡ trên vì sao khuỷu phải thấp hơn nắm tay?
Để cẳng tay nghiêng, đòn chạm vào rồi trượt lên và ra ngoài. Nếu cẳng tay nằm ngang, đòn có thể rơi thẳng xuống đầu hoặc dội mạnh vào xương cẳng tay của bạn.
Khi đỡ nên nhìn vào đâu?
Nhìn rộng vào vùng ngực và vai người đấm thay vì dán mắt vào nắm tay. Vai và ngực động trước tay, nên bạn có thêm một chút thời gian. Nhìn chằm vào nắm tay thường làm đỡ muộn.
Cẳng tay bị bầm sau buổi tập đỡ có sao không?
Bầm nhẹ có thể gặp ở vài tuần đầu. Nếu bầm lan rộng, sưng, đau khi xoay cổ tay hoặc nắm đồ, hãy giảm lực, kiểm lại góc đỡ và đi khám nếu không đỡ sau vài ngày.
Có nên tập gạt đỡ với bạn tập đấm thật mạnh để quen không?
Không. Đỡ được đòn mạnh là kết quả của rất nhiều giờ đối luyện chậm và đúng. Lực mạnh khi chưa vững chỉ làm bạn sợ, nhắm mắt và đau; tăng tốc độ trước, tăng lực rất muộn và luôn có thầy.
Đỡ xong thì làm gì tiếp?
Tay đỡ về thủ thế ngay, thân sẵn sàng. Trong đối luyện có hẹn, thầy thường dạy một đòn trả cụ thể sau mỗi đòn đỡ; tập nối hai việc đó để đỡ không còn là động tác dừng lại.