Xoay người cho vững trong bài quyền cần ba điều: trụ trên ức bàn chân chứ không trên gót, để hông dẫn thân xoay, và giữ trọng tâm thấp ở giữa hai chân suốt lần xoay. Loạng choạng sau khi quay gần như luôn do một trong ba điều đó bị bỏ qua, chứ hiếm khi do "thăng bằng kém".
Bài này đi vào cơ chế từng kiểu xoay hay gặp trong quyền, cảm giác đúng và sai ở bàn chân, gối và hông, những chỗ dễ xoắn gối, và lộ trình tập từ xoay tại chỗ tới xoay kèm đòn chân. Nếu bạn đã từng đau gối sau buổi tập quyền mà không rõ vì sao, phần chấn thương ở giữa bài đáng đọc kỹ nhất.
Các kiểu xoay hay gặp trong bài quyền
Tên gọi khác nhau giữa các môn, bảng dưới tả theo cách làm. Bài của bạn có thể dùng vài kiểu trong số này.
| Kiểu xoay | Cách làm | Chỗ hay sai |
|---|---|---|
| Xoay tại chỗ trên hai chân | Hai bàn chân cùng xoay trên ức chân, thân đổi sang hướng ngược lại | Một chân xoay, chân kia bị ghim, gối xoắn |
| Kéo chân sau rồi xoay | Chân sau trượt về gần chân trụ, rồi bước ra hướng mới | Kéo chân quá xa làm thân chao, đổi tấn thiếu |
| Bước chéo rồi xoay | Chân bước bắt chéo qua chân trụ, rồi cả hai cùng xoay | Đứng chéo quá lâu, mất thăng bằng khi ra khỏi tấn chéo |
| Xoay trên một chân trụ | Chân kia nhấc khỏi sàn, chân trụ xoay, thường kèm đòn chân | Trụ trên gót, khoá gối chân trụ |
| Xoay ba phần tư vòng | Đổi hướng gần trọn vòng, thường kết thúc bằng đòn đỡ | Quá đà, kết thúc lệch hướng, chóng mặt |
Hãy đánh chậm bài của bạn và gọi tên từng lần xoay theo bảng này. Biết mình đang làm kiểu xoay nào thì biết phải kiểm điểm gì. Nhiều người đánh một bài hai năm mà không để ý rằng có lần xoay kéo chân và có lần xoay tại chỗ; họ làm cả hai theo một kiểu, và đó là gốc của những lần chao không rõ lý do.
Cơ chế một lần xoay vững, từng bước
Lấy lần quay lưng một trăm tám mươi độ trên hai chân làm ví dụ. Các kiểu khác dùng cùng nguyên tắc.
- Chuẩn bị: trọng tâm ở giữa hai chân, gối hơi chùng. Không dồn hết trọng lượng lên một chân trước khi xoay.
- Đầu dẫn: quay đầu nhìn qua vai về hướng mới, chỉ sớm hơn thân một chớp.
- Hông kéo: hông xoay theo đầu, kéo thân đi. Vai không đi trước hông; nếu vai đi trước, thân sẽ xoay vặn và lưng chịu lực.
- Bàn chân theo: hai bàn chân xoay trên ức chân, phần đệm thịt dưới các ngón, gót nhấc nhẹ khỏi sàn. Gối luôn chỉ cùng hướng với mũi chân trong suốt lần xoay.
- Chạm tấn: gót hạ xuống, trọng tâm hạ vào tấn mới, chân bám sàn. Lúc này mới ra đòn tay.
- Kiểm: khi tập chậm, đứng yên hai giây sau khi chạm tấn. Phải dịch chân để đứng vững nghĩa là lần xoay chưa đúng.
Cảm giác đúng: lần xoay giống như cánh cửa quay quanh bản lề, thân không bị kéo lệch sang bên nào. Cảm giác sai: bạn thấy mình "rơi" vào tấn mới thay vì "đặt" vào nó. Nếu bạn nghe tiếng chân dậm mạnh khi chạm tấn sau lần xoay, nhiều khả năng bạn đang rơi chứ không đặt.
Ức chân hay gót: chọn đúng điểm xoay
Ức chân là mặc định. Phần lớn các lần xoay trong quyền làm trên ức chân, vì đó là chỗ bàn chân có diện tiếp xúc vừa đủ để bám mà vẫn xoay được, và gối dễ xoay theo. Cảm giác đúng là gót nhẹ bẫng, ngón chân không bấu xuống sàn.
Xoay trên gót có chỗ dùng. Một số động tác chỉ cần đổi hướng mũi chân một góc nhỏ, có thể xoay trên gót. Một số môn và bài cũng dạy xoay trên gót ở vài chỗ cụ thể. Khi thầy chỉ rõ như vậy thì theo; còn lại mặc định ức chân.
Sàn ảnh hưởng nhiều. Thảm xốp dày bám chân mạnh, xoay khó hơn và dễ xoắn gối hơn sàn gỗ. Trên thảm, nhấc gót cao hơn một chút và xoay chậm lại. Trên sàn gạch trơn, cẩn thận trượt khi xoay nhanh.
Giày hay chân trần. Phần lớn môn tập quyền chân trần. Nếu bạn phải mang giày, đế càng mỏng và nhẵn ở phần ức chân thì xoay càng dễ; đế cao su có gai bám sàn rất dễ làm gối xoắn khi quay.
Thử ngay tại chỗ. Đứng tấn ngang, xoay hai bàn chân sang trái rồi sang phải mười lần, một lượt trên gót, một lượt trên ức chân. Bạn sẽ thấy ngay lượt nào gối dễ chịu hơn và thân ít chao hơn. Phần lớn người tập thấy khác biệt rõ chỉ sau một lần thử.
Chỗ dễ chấn thương khi xoay
Xoay là động tác gối và cổ chân chịu lực vặn, khác với tấn hay bước thẳng. Những điểm cần biết:
- Gối xoắn khi bàn chân bị ghim: thân xoay mà bàn chân đứng yên, gối chịu toàn bộ lực vặn. Đây là cơ chế quen thuộc của chấn thương dây chằng và sụn chêm. Luôn để bàn chân xoay theo.
- Gối khoá thẳng khi xoay trên một chân: chân trụ thẳng cứng truyền hết lực vặn vào khớp. Giữ gối chân trụ hơi chùng.
- Cổ chân lật khi hạ xuống sau lần xoay nhảy: hạ cả bàn chân, gối chùng để hấp thu, không hạ trên mép bàn chân.
- Lưng dưới bị vặn: khi vai đi trước hông. Siết bụng nhẹ và để hông dẫn.
- Chóng mặt sau nhiều lần xoay liên tiếp: dừng lại, đứng yên nhìn một điểm cố định cho tới khi hết chóng mặt mới tập tiếp.
- Nghe tiếng "rắc" ở gối kèm đau, gối sưng hoặc cảm giác lỏng gối thì dừng ngay và đi khám. Không cố đánh hết bài.
Người đã từng chấn thương gối hoặc cổ chân nên báo thầy và hỏi bác sĩ trước khi tập các lần xoay nhanh hay xoay nhảy. Trong thời gian hồi phục, thầy có thể cho bạn thay lần xoay bằng bước đổi hướng chậm để vẫn đánh được bài mà không đặt lực vặn lên khớp.
Lỗi loạng choạng, nguyên nhân và cách sửa
Đọc hướng bạn bị chao sau khi xoay; nó cho biết nguyên nhân.
| Biểu hiện | Nguyên nhân | Cách sửa |
|---|---|---|
| Chao về phía trước sau khi quay lưng | Trọng tâm dồn ra mũi chân trước khi xoay | Giữ trọng tâm giữa hai chân, gối chùng trước khi bắt đầu |
| Chao ra ngoài, như bị văng | Xoay quá nhanh, thân thẳng đứng, trọng tâm cao | Hạ thấp người một chút trong lúc xoay, chậm lại |
| Phải bước thêm một bước nhỏ để đứng vững | Tấn mới quá hẹp hoặc chân đặt chưa đủ xa | Đo chiều dài tấn sau khi xoay so với tấn trước khi xoay |
| Lắc lư khi xoay trên một chân | Trụ trên gót, gối khoá thẳng, mắt không có điểm nhìn | Trụ ức chân, gối chùng, cố định điểm nhìn mới |
| Xoay xong đứng lệch hướng | Hông không mở hết, hoặc quá đà | Xem lại phần đầu dẫn; tập chậm với vạch kẻ sàn |
Nhiều người sửa loạng choạng bằng cách xoay thật chậm và cứng. Cách đó che lỗi chứ không sửa. Mục tiêu là xoay ở tốc độ của bài mà vẫn đứng vững ngay. Chậm chỉ là giai đoạn học; khi cơ chế đã đúng, tăng tốc dần qua từng tuần, mỗi lần tăng một chút và quay lại chậm nếu loạng choạng xuất hiện trở lại.
Cảm giác đúng và sai ở từng bộ phận khi xoay
Khi tập chậm, sau mỗi lần xoay, rà nhanh từ dưới lên theo bảng này. Một dòng sai là đủ để biết phải sửa chỗ nào trước.
| Bộ phận | Cảm giác đúng | Cảm giác sai |
|---|---|---|
| Bàn chân | Gót nhẹ, ức chân xoay êm trên sàn, ngón thả lỏng | Ngón bấu xuống sàn, gót dính, bàn chân bị kéo lê |
| Gối | Gối luôn chỉ cùng hướng mũi chân, hơi chùng | Thấy vặn ở trong gối, gối khoá thẳng |
| Hông | Hông xoay trước, thân đi theo như một khối | Vai xoay trước, hông chậm theo, eo bị vặn |
| Thân trên | Thẳng, không nghiêng về phía xoay | Ngả người về phía xoay để lấy đà |
| Đầu và mắt | Đã ở hướng mới trước khi thân dừng | Thân dừng rồi mắt mới tìm điểm nhìn |
| Hơi thở | Đều, thở ra nhẹ khi chạm tấn | Nín hơi suốt lần xoay |
Người mới thường chỉ để ý tay mà quên bàn chân và gối. Ngược lại, khi bàn chân và gối đúng, phần trên gần như tự đúng theo. Nếu thời gian ít, hãy kiểm hai dòng đầu tiên, và nhờ bạn tập nhìn riêng gối của bạn trong ba lần xoay liền.
Lộ trình tập: từ xoay tại chỗ tới xoay kèm đòn chân
Tuần đầu tiên, tập xoay tại chỗ trên hai chân, không đòn tay, mười lần mỗi chiều mỗi buổi. Chỉ chú ý ức chân, gối theo mũi chân và đầu dẫn trước. Khi đã đứng vững ngay sau mỗi lần xoay, thêm đòn đỡ ở cuối.
Tuần thứ hai, tập riêng từng lần xoay có trong bài, theo đúng kiểu bài quy định, mỗi lần năm lượt chậm rồi năm lượt ở tốc độ bài. Xen giữa các lượt là đứng yên kiểm hai giây.
Tuần thứ ba, nếu bài có xoay kèm đòn chân hoặc xoay trên một chân, tập phần trụ trước: đứng một chân trên ức chân, gối chùng, xoay chậm một góc nhỏ rồi trở lại. Chỉ khi xoay một chân đã vững mới ghép đòn đá vào. Đòn đá xoay và xoay nhảy nên tập dưới sự chỉ dẫn của thầy, trên thảm, khoảng trống xung quanh rộng.
Võ sinh Khôi đai xanh hay loạng choạng ở lần quay lưng giữa bài. Khi tập chậm, Khôi nhận ra mình luôn xoay trên gót chân trái. Đổi sang ức chân và tập riêng lần xoay đó trong hai tuần, Khôi không còn phải bước thêm bước chỉnh. Câu nên hỏi thầy: "Ở lần xoay này, bài muốn em xoay trên ức chân hay trên gót, và tấn mới dài bao nhiêu?"
Câu hỏi thường gặp
Xoay người trong bài quyền nên xoay trên gót hay trên ức chân?
Phần lớn các lần xoay làm trên ức chân, gót nhấc nhẹ, vì vừa bám sàn vừa để gối xoay theo. Một vài động tác hay một vài môn dạy xoay trên gót ở chỗ cụ thể; khi đó theo thầy.
Vì sao quay lưng trong bài quyền hay bị loạng choạng?
Thường vì trọng tâm dồn về một chân trước khi xoay, xoay trên gót, hoặc thân thẳng đứng làm trọng tâm cao. Giữ gối chùng, trọng tâm giữa hai chân và để đầu, hông dẫn sẽ vững hơn nhiều.
Xoay người trên thảm có nguy hiểm không?
Thảm xốp dày bám chân mạnh nên dễ xoắn gối nếu bàn chân không xoay theo thân. Trên thảm, nhấc gót cao hơn, xoay chậm hơn và đảm bảo gối luôn chỉ cùng hướng mũi chân.
Bị chóng mặt khi tập xoay nhiều lần thì làm sao?
Dừng lại, đứng yên nhìn một điểm cố định cho tới khi hết chóng mặt. Giảm số lần xoay liên tiếp và luôn quay đầu nhìn điểm mới trước khi thân xoay. Chóng mặt kéo dài hoặc kèm buồn nôn thì nên đi khám.
Có nên tập đá xoay một mình ở nhà không?
Không nên với người mới. Đá xoay và xoay nhảy cần khoảng trống, mặt sàn an toàn và người chỉ dẫn. Ở nhà có thể tập phần trụ xoay một chân chậm, tránh đồ đạc và sàn trơn.