Gối yếu vẫn tập võ được nếu bạn biết bốn kiểu lực làm hại gối và tránh đúng bốn kiểu ấy: gập sâu khi đang chịu tải, xoắn gối trong lúc bàn chân dính sàn, gối đổ vào trong, và gối duỗi bật thẳng khi đá hụt. Song song, tập cho cơ đùi, mông và bắp chân khoẻ lên để chúng gánh bớt việc cho khớp. Phần lớn đau gối ở võ sinh phong trào đến từ kỹ thuật và khối lượng tập, không phải từ võ.
Nhưng "gối yếu" là cách nói chung cho nhiều chuyện khác nhau: đau quanh bánh chè, thoái hoá khớp, từng rách sụn chêm hay dây chằng, gối lỏng sau chấn thương cũ. Mỗi chuyện có giới hạn riêng, nên cần bác sĩ hoặc chuyên viên vật lý trị liệu khám và nói rõ bạn được làm gì. Bài dưới đây áp dụng khi bạn đã được cho phép tập.
Bốn kiểu lực làm hại gối trong võ
Hầu hết động tác gây đau gối trên sàn tập rơi vào một trong bốn nhóm dưới đây. Nhận ra nhóm nào là biết sửa ở đâu.
| Kiểu lực | Động tác điển hình | Chỉnh thế nào |
|---|---|---|
| Gập sâu khi chịu tải | Trung bình tấn sâu giữ lâu, ngồi xổm đi vịt, bật cóc | Tấn cao hơn, giữ ngắn lặp nhiều, bỏ đi vịt |
| Xoắn khi bàn chân dính sàn | Đá vòng cầu, đá ngang mà chân trụ không xoay; đổi hướng đột ngột trên thảm dính | Xoay chân trụ trên phần trước bàn chân, gối chân trụ hơi chùng |
| Gối đổ vào trong | Tiếp đất sau đòn nhảy, hạ tấn, đẩy người khi vật | Luyện cơ mông bên, tiếp đất gối theo mũi chân |
| Duỗi bật thẳng | Đá tống, đá vòng cầu trượt đích hoặc đá vào không khí hết lực | Đá vào đích, thu chân trước khi gối duỗi hết |
Nếu bạn biết chẩn đoán của mình, có thể khoanh vùng thêm: đau quanh bánh chè thường tăng với nhóm một; người từng tổn thương dây chằng hay sụn chêm cần đặc biệt cẩn thận với nhóm hai và ba. Hỏi người khám xem nhóm nào cần tránh hẳn, nhóm nào chỉ cần giảm.
Đứng tấn và chuyển tấn cho gối hay đau
Chọn độ sâu theo cơn đau, không theo hình mẫu. Hạ xuống tới mức đau còn ở khoảng hai trên mười, rồi nâng lên một chút. Đó là độ sâu tập của bạn tuần này. Hai tuần sau thử lại, thường bạn sẽ hạ được thêm.
Hông lùi ra sau trước khi gối gập. Tưởng tượng đang ngồi xuống một chiếc ghế phía sau. Hông đi trước thì cơ mông nhận việc, gối không bị đẩy về trước quá mũi chân.
Chuyển tấn bằng bàn chân, không bằng gối. Khi từ trung bình tấn sang đinh tấn, xoay bàn chân trước rồi để gối và hông đi theo. Xoay hông trước trong lúc bàn chân đứng chặt là kiểu xoắn gối nhỏ nhưng lặp lại hàng trăm lần mỗi bài quyền.
Gối sau ở đinh tấn không khoá cứng. Người có gối lỏng hay đau mặt sau gối nên để gối sau hơi mềm. Đứng thẳng chân cứng ngắc làm khớp chịu lực ở tư thế duỗi quá.
Bài quyền có đoạn hạ thấp. Nhiều bài có tư thế quỳ một gối, hạ sát đất hay xoay người trên một chân. Hỏi thầy bản cao hơn cho các đoạn đó; thầy thường có sẵn cách làm cho võ sinh lớn tuổi hoặc đang chấn thương.
Xoay chân trụ đúng ở đá vòng cầu và đá ngang
Đây là chỗ gối bị xoắn nhiều nhất trong võ có đòn chân. Tập chậm trên sàn gỗ hoặc thảm không quá dính, đi tất nếu sàn bám quá.
- Đứng thế thủ, dồn trọng tâm lên phần trước bàn chân trụ, gót hơi nhẹ. Gối chân trụ chùng khoảng một phần mười.
- Nâng gối chân đá lên phía trước. Lúc này chưa xoay gì cả.
- Bắt đầu xoay hông, đồng thời để bàn chân trụ xoay theo trên phần trước bàn chân. Mũi chân trụ đi từ hướng phía trước sang hướng ngang, rồi gần như ra sau khi đòn chạm đích. Tuỳ môn có thể xoay ít hoặc nhiều hơn.
- Gối chân trụ luôn cùng hướng với mũi chân trụ. Nếu thấy mũi chân một hướng, gối một hướng, đó là xoắn.
- Cẳng chân đá bật ra từ gối, chạm đích, thu về theo đường cũ.
- Hạ chân, xoay bàn chân trụ trở lại thế thủ.
Tập mười lần chậm mỗi bên, tay bám tường, đứng nhìn xuống bàn chân trụ ở mỗi lần. Cảm giác đúng là gối chân trụ "đi theo" hông, không bị kéo. Cảm giác sai là một cơn căng ở mặt trong hoặc mặt ngoài gối ngay lúc hông xoay. Thấy cảm giác sai thì dừng, giảm tầm đá và xoay chân trụ sớm hơn.
Đá hụt và gối bật thẳng: thói quen âm thầm hại gối
Đá vào không khí hết lực là đá hụt có chủ đích. Không có đích chặn lại, cẳng chân văng tới khi gối duỗi hết, và dây chằng, mặt sau khớp phải hãm. Làm vài lần không sao; làm hàng trăm lần mỗi tuần thì gối nào cũng kêu.
Đá không khí ở bảy phần lực, dừng trước khi duỗi hết. Học cảm giác hãm bằng cơ đùi sau: cẳng chân đi ra, gần thẳng thì cơ sau đùi kéo lại. Đây là kỹ năng, phải tập riêng chậm.
Đá mạnh thì phải có đích. Lăng đích, bao cát hoặc đích đá do bạn tập cầm. Đích chặn đòn lại trước khi gối khoá, và cho bạn cảm giác đòn chạm thật.
Người cầm đích không rút đích bất ngờ. Bạn tập rút đích lúc bạn đang đá mạnh là cách nhanh nhất để bạn đá hụt. Thống nhất trước: đích chỉ di chuyển khi đã báo.
Đếm số đòn mạnh mỗi buổi. Với gối yếu, tự đặt một con số trần cho đòn chân mạnh mỗi buổi trong tháng đầu, ví dụ vài chục đòn, phần còn lại là đòn chậm, đòn kỹ thuật; nhờ thầy góp ý con số hợp với bạn. Tăng dần nếu hôm sau gối không đau hơn.
Bài khoẻ quanh gối tám tuần
Ba buổi mỗi tuần, mỗi buổi khoảng hai mươi phút, ngoài giờ lớp. Cơ đùi trước, đùi sau, mông và bắp chân khoẻ sẽ hấp thụ lực thay cho khớp. Không bài nào được làm đau vượt mức ba trên mười.
- Tuần 1–2: ngồi xuống ghế rồi đứng dậy chậm, ba hiệp mười lần; cầu mông nằm ngửa ba hiệp mười lăm lần; nhón gót đứng hai chân ba hiệp mười lăm lần; đứng một chân cạnh tường ba mươi giây mỗi bên.
- Tuần 3–4: hạ ghế thấp hơn một chút hoặc ngồi chạm ghế rồi đứng không chống tay; bước lên bục thấp chừng một gang tay, mỗi chân mười lần, gối theo mũi chân; bước ngang có dây cao su quanh trên gối.
- Tuần 5–6: cầu mông một chân; nhón gót một chân; bước xuống bục chậm đếm ba nhịp, đây là bài làm cơ đùi trước khoẻ lên khi gối gập có kiểm soát.
- Tuần 7–8: ghép vào kỹ thuật: tấn cao giữ ba mươi giây sáu lần; đá tống và vòng cầu tầm đùi vào đích mềm, đếm số đòn; bộ pháp tiến lùi trượt năm lượt một phút.
Nếu bác sĩ hoặc chuyên viên vật lý trị liệu đã cho bạn bài riêng, ưu tiên bài đó và chỉ dùng phần này như gợi ý ghép vào kỹ thuật võ.
Bài khoẻ cơ thường bị bỏ vì không có cảm giác "đang học võ". Cách giữ là làm nó ngay trong mười phút đầu buổi, trước khi vào đòn, thay cho một phần khởi động chung.
Thang đau: khi nào tập tiếp, khi nào dừng
Với gối đã từng có vấn đề, hoàn toàn không đau là điều hiếm. Người tập cần một quy tắc rõ ràng để khỏi vừa sợ vừa liều. Một cách nhiều nơi dùng:
- Mức 0–3 trên 10 trong lúc tập: chấp nhận được nếu là cảm giác mỏi, căng âm ỉ, không nhói.
- Mức 4–5: giảm ngay độ sâu tấn, tầm đá hoặc số lần trong buổi đó.
- Trên 5, hoặc đau nhói một điểm: dừng động tác, chuyển sang bài không dùng gối như đòn tay ngồi trên ghế.
- Sáng hôm sau đau hơn mức thường ngày: buổi trước đã quá tải; buổi kế tiếp giảm một nửa.
- Gối sưng, nóng, kẹt không gập duỗi được, hoặc khuỵu bất ngờ: ngưng tập và đi khám.
- Gối kêu lục cục không đau: thường không đáng lo; có đau kèm theo thì hỏi bác sĩ.
Ghi lại mức đau sau mỗi buổi và sáng hôm sau trong một cuốn sổ nhỏ. Hai tuần ghi chép thường chỉ ra rất rõ động tác nào là thủ phạm.
Một ví dụ ghi chép: "Thứ ba, đá vòng cầu bốn mươi lần, gối phải ba trên mười lúc tập, sáng thứ tư bốn trên mười. Thứ năm, chỉ tập tấn và đòn tay, gối hai trên mười." Nhìn hai dòng ấy, bạn biết ngay buổi thứ ba quá tải ở đòn vòng cầu chứ không phải ở tấn, và lần sau giảm đúng chỗ thay vì nghỉ tất cả.
Lỗi hay gặp và cách sửa: võ sinh Khôi đai xanh
Khôi, mười chín tuổi, đai xanh, hay đau quanh bánh chè sau buổi tập đá. Khi ghi lại, Khôi thấy mình mắc những lỗi sau:
| Lỗi | Nguyên nhân | Cách sửa |
|---|---|---|
| Đau sau buổi tập đá vòng cầu liên tục | Chân trụ không xoay, gối xoắn | Tập xoay chân trụ chậm bám tường trước mỗi buổi |
| Đau mặt trước gối khi giữ tấn | Tấn quá sâu, gối vượt mũi chân | Nâng tấn, đẩy hông ra sau, giữ ngắn lặp nhiều |
| Gối nhức sau khi đá không khí nhiều | Duỗi bật thẳng không có đích | Đá không khí bảy phần lực, đòn mạnh vào đích |
| Đau tăng sau tuần thi đai | Khối lượng tập tăng gấp đôi đột ngột | Lên kế hoạch tăng dần từ trước, có tuần nhẹ |
| Quấn băng gối rồi tập như bình thường | Nghĩ băng là đủ bảo vệ | Băng chỉ hỗ trợ cảm giác; vẫn phải giảm tải và sửa kỹ thuật |
| Bỏ bài khoẻ cơ vì thấy chán | Muốn tập đòn hơn | Ghép bài khoẻ cơ vào phần khởi động của chính buổi tập |
Câu Khôi nên hỏi thầy: "Trong bài thi đai, đoạn nào em có thể đá thấp hơn mà vẫn đạt?", "Thầy xem chân trụ của em khi đá vòng cầu giúp em được không?". Và câu nên hỏi bác sĩ: "Với gối của em, động tác nào cần tránh hẳn?".
Câu hỏi thường gặp
Bị đau gối có nên nghỉ tập võ hẳn không?
Không nhất thiết. Nhiều trường hợp chỉ cần giảm tải, sửa kỹ thuật và tập khoẻ cơ quanh gối. Nhưng gối sưng, kẹt, khuỵu hoặc đau kéo dài thì phải đi khám trước khi tập lại.
Từng rách sụn chêm có học võ được không?
Tuỳ mức tổn thương và cách điều trị. Bác sĩ cần cho phép và nói rõ giới hạn, thường là tránh gập sâu khi chịu tải và xoắn gối. Khi được cho tập, bắt đầu với tấn cao và đòn chân thấp.
Đeo băng gối khi tập có tác dụng không?
Băng gối giúp giữ ấm và tăng cảm giác vị trí khớp, một số người thấy yên tâm hơn. Nó không thay được việc sửa kỹ thuật và giảm khối lượng; đừng vì có băng mà tăng bài.
Vì sao đá vòng cầu hay làm đau gối hơn đá tống?
Vì đá vòng cầu cần hông xoay, nếu bàn chân trụ không xoay theo thì gối chân trụ bị xoắn. Đá tống ít xoay hơn nên nhẹ cho gối hơn, miễn là không đá hụt hết lực.
Tập bao lâu thì gối khoẻ lên?
Cơ thường khoẻ rõ sau sáu đến tám tuần tập đều, gân và khớp thích nghi chậm hơn. Đo bằng việc đau sau buổi tập giảm dần và làm được bài khó hơn mà không đau thêm.