Phụ nữ tập võ đúng kỹ thuật thì đòn có lực không kém, vì lực đòn đến từ chuỗi chân, hông, thân rồi mới tới tay. Ba chỗ nữ võ sinh nên chú ý riêng là lấy lực từ hông thay vì gồng vai, giữ gối đúng hướng mũi chân khi đứng tấn, đá và tiếp đất, và giữ cổ tay thẳng khi đấm vào đích. Đó không phải giới hạn, chỉ là những chỗ trung bình hay vướng ở người mới.
Bài này không bàn chuyện chọn môn hay chọn lớp, mà đi vào cơ chế: vì sao đấm bằng vai thì yếu và đau cổ, vì sao gối đổ vào trong là mối lo lớn với dây chằng, cách chuẩn bị cổ tay, ngón tay, cách tập đôi với bạn tập to cao hơn, và vài lưu ý về chu kỳ kinh nguyệt, mang thai, sau sinh. Mọi tình trạng sức khoẻ riêng, nhất là khi mang thai hoặc mới sinh, cần bác sĩ quyết định.
Khác biệt nào là thật, khác biệt nào chỉ là lời đồn
Trung bình, phụ nữ có tỷ lệ cơ ở thân trên thấp hơn nam, trong khi cơ chân và mông chênh ít hơn nhiều. Hệ quả kỹ thuật rất rõ: người nữ nào cố đấm bằng sức vai sẽ thấy đòn nhẹ và nhanh mỏi, còn người biết đẩy lực từ chân và xoay hông thì đòn nặng hẳn. Nói cách khác, kỹ thuật đúng có lợi cho nữ võ sinh nhiều hơn là cho người có vai to.
Khác biệt thứ hai là cấu trúc khung chậu và góc giữa đùi với cẳng chân, cộng với thói quen vận động, khiến gối của nhiều phụ nữ dễ đổ vào trong khi hạ người, tiếp đất hoặc đổi hướng. Đây là tư thế làm dây chằng chéo trước chịu lực xoắn lớn. Không phải ai cũng bị, nhưng đủ phổ biến để đáng kiểm từ buổi đầu.
Còn những lời đồn: "nữ dẻo hơn nên đá cao dễ" chỉ đúng một phần, vì dẻo mà thiếu sức giữ khớp thì đá cao lại dễ chấn thương háng. "Nữ yếu nên tập quyền cho đẹp thôi" thì sai hẳn; bài quyền tập đúng đòi hỏi lực và tấn như mọi phần khác. "Tập võ làm vai to thô" cũng không đúng với lịch tập phong trào hai, ba buổi mỗi tuần.
Điều đáng giữ: so tiến bộ với chính mình, không với người đứng cạnh. Một chị nặng năm mươi cân đấm đúng chuỗi lực sẽ làm lăng đích rung mạnh hơn nhiều người tưởng.
Đấm có lực bằng hông: chuỗi lực từng bước
Lấy đòn đấm thẳng tay sau làm ví dụ, đứng thế thủ chân trái trước. Tuỳ môn có thể gọi là đấm thẳng, trực quyền hay cross; cơ chế giống nhau.
- Gót chân sau nhấc nhẹ và xoay ra ngoài, như đang miết nát một vật nhỏ dưới gót. Đây là chỗ lực bắt đầu.
- Hông phải xoay theo gót, đẩy về phía trước. Cảm giác là mông bên phải siết lại, không phải vai phải nhô lên.
- Thân xoay theo hông, vai phải đi tới sau hông một chút. Bụng siết nhẹ để lực không thất thoát ở eo.
- Tay phóng thẳng ra sau cùng, khuỷu hướng xuống dưới chứ không bẻ ra ngang. Nắm đấm xoay úp khi gần chạm đích.
- Chạm đích bằng hai đốt ngón trỏ và ngón giữa, cổ tay thẳng hàng với cẳng tay.
- Tay về đúng đường cũ, nhanh như lúc ra, tay kia vẫn che cằm suốt thời gian đó.
Bài luyện: tuần đầu chỉ tập bước một và hai, không đấm, hai mươi lần mỗi bên, để cảm được hông dẫn. Tuần hai ghép đủ sáu bước chậm vào không khí. Tuần ba đấm vào lăng đích ở năm phần lực. Nếu sau buổi tập cổ và đỉnh vai mỏi hơn mông và bắp chân, nghĩa là vai vẫn đang làm việc của hông.
Giữ gối đúng hướng khi đứng tấn, đá và tiếp đất
Quy tắc một đường thẳng. Hông, gối và ngón chân thứ hai nằm trên một đường khi nhìn từ phía trước. Đứng trước gương hạ trung bình tấn, nếu gối trôi vào phía ngón cái là đổ vào trong.
Đẩy gối ra bằng mông, không bằng tay. Cảm giác đúng là phần mông bên hông căng lên, lòng bàn chân giữ vòm, không sụp. Có thể quấn một dây cao su nhẹ quanh trên gối khi tập tấn ở nhà để cơ mông phải đẩy ra.
Chân trụ khi đá vòng cầu phải xoay. Gối chân trụ hơi chùng, mũi chân trụ quay theo hướng đòn. Bàn chân trụ đứng chặt mà hông xoay là lực xoắn dồn vào gối.
Tiếp đất mềm sau đòn nhảy. Chạm sàn bằng phần trước bàn chân, gối gập theo hướng mũi chân, hông lùi về sau như ngồi xuống ghế. Tiếp đất thẳng gối hoặc gối đổ vào trong là hai tư thế cần sửa ngay.
Bài luyện sáu tuần. Ba buổi mỗi tuần, mỗi buổi mười phút: cầu mông một chân, bước ngang có dây cao su, ngồi xuống ghế rồi đứng dậy chậm trước gương. Từ tuần thứ tư, thêm nhảy bật thấp tại chỗ rồi tiếp đất giữ hai giây, kiểm gối mỗi lần.
Cổ tay, ngón tay và những chuẩn bị nhỏ
Nhiều nữ võ sinh dừng tập đòn tay vì đau cổ tay, trong khi nguyên nhân thường nằm ở những thứ nhỏ trước buổi tập:
- Nắm đấm: cuộn bốn ngón chặt từ đầu ngón, ngón cái gập ngoài, đè lên đốt giữa ngón trỏ và ngón giữa. Không kẹp ngón cái bên trong nắm tay.
- Băng tay khi đánh đích hoặc bao: nhờ thầy hay bạn tập dày chỉ cách quấn chéo qua cổ tay và giữa các khe ngón. Cổ tay nhỏ càng cần băng chặt vừa phải.
- Móng tay: cắt ngắn, kể cả móng chân. Móng dài bật ngược khi nắm đấm hoặc khi đỡ gạt, và dễ cào trúng bạn tập.
- Tóc: buộc thấp hoặc tết sát, dùng chun mềm, không kẹp kim loại. Tóc buộc cao dễ bị túm hoặc quất vào mắt khi xoay người.
- Trang sức: tháo hết khuyên tai, nhẫn, vòng. Dán băng lên lỗ khuyên mới nếu chưa tháo được.
- Bảo hộ ngực khi đối luyện có va chạm: hỏi thầy loại phù hợp với môn; ở đây chỉ lưu ý rằng nên dùng, không chỉ khi thi đấu.
Nếu cổ tay đã đau, quay lại đấm vào không khí và đích mềm, giảm lực, kiểm lại nắm đấm. Đau kéo dài quá hai tuần hoặc sưng thì đi khám, không cố chịu.
Tập đôi với bạn tập cao lớn hơn
Trong lớp phong trào, nữ võ sinh thường phải tập đôi với nam to cao hơn. Đó là cơ hội tốt nếu cả hai biết luật. Vài tình huống quen thuộc:
| Tình huống | Nên làm | Không nên |
|---|---|---|
| Bạn tập đỡ đòn quá mạnh, tay bạn bị bầm | Nói ngay: "Anh giảm lực một nửa giúp em" | Im lặng chịu đau rồi né buổi sau |
| Đối luyện có kịch bản, bạn tập ra đòn nhanh quá | Đề nghị đếm nhịp chậm ba lượt rồi mới tăng | Cố theo tốc độ đến mức không kịp đỡ |
| Bị ép sát, không có khoảng cách ra đòn | Lùi chéo hoặc vòng sang góc, đó cũng là bài học | Đẩy bằng hai tay thẳng ra trước |
| Bạn tập nương tay quá, không tập được gì | Nói rõ mức lực mình muốn, ví dụ năm phần | Tự tăng lực đột ngột để chứng minh |
| Thấy không thoải mái với cách bạn tập chạm người | Dừng, báo thầy đổi cặp | Ngại nói vì sợ bị cho là khó tính |
Về kỹ thuật, tập với người to hơn dạy bạn hai thứ quý: giữ khoảng cách bằng bộ pháp và ra đòn vào lúc đối phương vừa bước tới. Đứng yên đỡ đòn của người nặng hơn hai mươi cân là bài tập vô ích; lùi chéo một bước rồi phản đòn mới là bài tập đúng.
Câu hỏi nên hỏi thầy: "Khi tập với bạn to hơn, em nên ưu tiên bộ pháp hay đòn nào?", "Em có thể xin đổi cặp khi thấy lực chênh quá không?". Lớp tốt sẽ trả lời rõ ràng và không ai thấy phiền.
Chu kỳ kinh nguyệt, mang thai và sau sinh
Không có quy định chung phải nghỉ tập trong kỳ kinh. Nhiều người tập bình thường, nhiều người thấy hai ngày đầu nên giảm cường độ: tấn cao hơn, ít nhảy, bỏ bài bụng nặng. Hãy nghe cơ thể, mặc đồ tập tối màu nếu thấy yên tâm hơn, và báo thầy một câu ngắn là được, không cần giải thích.
Khi mang thai, việc có tập tiếp hay không và tập ở mức nào phải do bác sĩ theo dõi thai kỳ quyết định. Những thứ thường phải bỏ ngay là đối kháng, ngã, các bài có nguy cơ bị va vào bụng hoặc mất thăng bằng. Một số người được bác sĩ đồng ý cho tập quyền chậm, tập thở và đi bộ pháp nhẹ.
Sau sinh, cơ sàn chậu và cơ bụng cần thời gian hồi phục. Quay lại sàn tập sau khi bác sĩ khám và cho phép, rồi bắt đầu như người mới: tấn cao, đòn chậm, chưa nhảy, chưa ngã. Dấu hiệu cần dừng và hỏi lại bác sĩ là rỉ nước tiểu khi bật nhảy hay ho, cảm giác nặng tức vùng dưới bụng, hoặc thấy bụng giữa phồng thành gờ khi gập người.
Lỗi hay gặp ở nữ võ sinh mới và cách sửa
Chị Thảo, hai mươi tám tuổi, tập taekwondo được năm tháng, kể lại những lỗi chị và các bạn nữ cùng lớp gặp nhiều nhất:
| Lỗi | Nguyên nhân | Cách sửa |
|---|---|---|
| Đấm nhô vai lên tai | Dùng vai bù cho hông | Tập lại chuỗi gót, hông, vai; hạ vai trước mỗi đòn |
| Gối đổ vào trong khi tiếp đất | Cơ mông bên yếu, tiếp đất cứng | Bài tiếp đất giữ hai giây, dây cao su quanh gối |
| Đau cổ tay khi đánh đích | Nắm đấm lỏng, cổ tay gập | Băng tay, đấm chậm vào đích mềm, kiểm hai đốt chạm |
| Đá cao nhưng ngã ngửa sau đòn | Dẻo nhưng thiếu sức giữ hông | Đá ở tầm thấp hơn, tập nâng chân chậm có kiểm soát |
| Nhắm mắt khi bị đòn đến | Phản xạ tự nhiên chưa được luyện | Đối luyện chậm, bạn tập ra đòn nhẹ để quen nhìn |
| Tự hạ thấp mình, xin tập bài nhẹ dù khoẻ | Thiếu tự tin | Nói với thầy mục tiêu thật, xin bài đúng trình độ |
Phần lớn những lỗi này sửa được trong một hai tháng nếu có người nhìn và chỉ đúng chỗ. Điều cần nhất là bạn dám nói ra điều mình cảm thấy trong cơ thể.
Câu hỏi thường gặp
Phụ nữ nhỏ người đấm có mạnh được không?
Được, vì lực đòn phụ thuộc rất nhiều vào chuỗi chân, hông, thân và thời điểm, không chỉ cơ vai. Người nhỏ đấm đúng kỹ thuật thường có lực đáng kể và nhanh hơn người to đấm bằng vai.
Có nên tập võ trong những ngày hành kinh?
Tuỳ cơ thể mỗi người. Nếu thấy mệt hoặc đau bụng, giảm cường độ, bớt nhảy và bài bụng nặng. Đau dữ dội bất thường hoặc ra máu nhiều hơn mọi khi thì nên đi khám.
Vì sao gối đổ vào trong lại nguy hiểm?
Khi gối đổ vào trong lúc tiếp đất hoặc xoay, dây chằng trong khớp gối chịu lực xoắn lớn, dễ tổn thương. Luyện cơ mông và tập tiếp đất đúng giảm được nguy cơ này rõ rệt.
Sau sinh bao lâu thì tập võ lại được?
Không có con số chung cho mọi người. Bác sĩ cần khám và cho phép, đặc biệt với người sinh mổ hoặc có tách cơ bụng. Khi quay lại, bắt đầu như người mới, chưa nhảy và chưa ngã.
Tập đôi với nam bị đau thì có nên nói không?
Nên nói ngay và nói cụ thể mức lực bạn muốn. Người tập có kinh nghiệm luôn điều chỉnh theo bạn tập; nếu vẫn không ổn, báo thầy đổi cặp. Đó là phép lịch sự bình thường trên sàn tập.