Phân thế là tách từng động tác trong bài quyền ra và tập nó với một bạn tập thật, chậm và có kiểm soát, để biết động tác ấy đỡ đòn gì, kéo, gỡ hay đánh vào đâu. Người đã phân thế một bài thường đánh bài đó khác hẳn: có hướng, có khoảng cách, có điểm lực, thay vì chỉ là chuỗi hình đẹp nối nhau.
Tuỳ môn, việc này gọi là phân thế, giải thế, ứng dụng hay bunkai trong karate. Phần dưới chỉ cách tìm ứng dụng của một thế, những cách hiểu khác nhau, cách tập phân thế với bạn mà không ai bị đau, và cách đưa hiểu biết đó trở lại bài đánh một mình.
Vì sao biết ứng dụng thì đánh bài khác hẳn
Một đòn đỡ thấp đánh vào khoảng không thì người tập dễ đánh theo hình: tay quét xuống, dừng ở một chỗ trông đẹp. Khi đã tập đòn đỡ đó với bạn tung một cú đá thẳng chậm, bạn biết tay phải dừng ở đâu để gạt chân ra khỏi thân, cẳng tay nào chạm, và thân phải xoay bao nhiêu. Lần sau đánh một mình, tay tự dừng đúng chỗ đó.
Ứng dụng cũng sửa những lỗi mà lời nhắc không sửa được. Nhiều võ sinh nghe thầy nói "kéo tay về hông mạnh hơn" hàng chục lần mà vẫn kéo hờ. Đến khi phân thế, thấy tay kéo về ấy là tay đang nắm và kéo đối thủ mất thăng bằng, họ tự kéo dứt khoát.
Cuối cùng, hiểu ứng dụng làm ánh mắt và nhịp tự đúng. Bạn biết đối thủ đứng ở đâu, cao bao nhiêu, đòn nào phải tiếp đòn nào. Những điều mà các bài khác về nhịp và ánh mắt dạy bằng quy tắc, phân thế dạy bằng cảm giác.
Có một lợi ích nữa ít được nhắc: bài quyền bớt nhàm. Đánh một bài lần thứ năm trăm dễ thành thói quen vô hồn. Mỗi lần hiểu thêm một thế, bài có thêm một lớp nghĩa, và bạn có lý do để đánh nó một cách tỉnh táo.
Cách tìm ứng dụng của một thế
Đừng tự sáng tác rồi coi là đúng. Làm theo các bước sau, với thầy là người quyết định cuối cùng.
- Chọn một thế bạn thấy mơ hồ nhất trong bài, không phải thế dễ nhất.
- Đánh thế đó chậm và tự hỏi: tay nào đang làm việc, tay kia đang làm gì? Tay không ra đòn thường cũng có việc: kéo, giữ, che.
- Xác định đối thủ đứng ở hướng nào, khoảng cách bao xa, dựa vào hướng mặt và tấn của bạn ở thế đó.
- Hỏi thầy: "Thế này thầy hiểu là đỡ, gỡ hay đánh? Đối thủ tấn công bằng gì?" Ghi lại câu trả lời, kể cả khi thầy đưa ra hai ba cách hiểu.
- Tập thử với bạn ở tốc độ chậm nhất, đúng cách thầy chỉ. Để ý xem thế đó có làm được việc ở khoảng cách bài quy định không.
- Ghi vào sổ tập một dòng cho thế đó: tình huống, cách làm, cảm giác khi làm đúng.
Một bài khoảng ba mươi động tác, phân thế kỹ mỗi buổi một hai thế là đủ. Phân thế cả bài trong một buổi chỉ cho ra những hiểu biết hời hợt. Chậm mà sâu, vài tháng sau bạn sẽ hiểu gần trọn bài mà không thấy nặng.
Một thế, nhiều cách hiểu
Đỡ có thể là đánh. Nhiều đòn đỡ khi phân thế cũng có thể dùng như một đòn đánh vào tay hay cánh tay đối thủ. Không phải môn nào cũng dạy cách hiểu đó; nó cho thấy vì sao đòn đỡ trong bài cần có điểm lực chứ không chỉ gạt nhẹ.
Tay thu về không phải tay nghỉ. Trong nhiều bài, tay kéo về hông khi tay kia đấm là tay đang nắm cổ tay hoặc áo đối thủ và kéo. Hiểu như vậy thì tay thu về phải có lực và đúng thời điểm.
Thế chuyển tấn có thể là một cú gỡ. Lùi chuyển sang tấn sau đôi khi là cách đưa thân ra khỏi đường đòn, kéo đối thủ đi theo. Cách hiểu này giải thích vì sao bài yêu cầu tấn phải hạ đúng lúc.
Có những cách hiểu không còn chắc. Một số bài cổ có thế mà nghĩa gốc không ai còn biết rõ. Thầy có thể đưa ra một cách hiểu hợp lý, kèm lời nhắc rằng đó là cách hiểu chứ không phải sự thật duy nhất. Thái độ đó đáng tin hơn những lời giải thích quá chắc chắn.
Ở mỗi trình độ, cách hiểu sâu hơn. Võ sinh mới phân thế ở mức đỡ đánh cơ bản. Người tập lâu thấy thêm lớp khống chế, mất thăng bằng, thoát ra. Đừng vội nhảy tới lớp sâu khi lớp đầu chưa làm được ở tốc độ chậm.
Tập phân thế với bạn mà không ai bị đau
Phân thế là tập có tiếp xúc, nên nguyên tắc an toàn phải rõ trước khi bắt đầu. Những điều lớp nào cũng nên giữ:
- Chỉ tập khi có thầy hoặc người hướng dẫn trong phòng, trên thảm, đã khởi động đủ.
- Hai người thống nhất trước đòn tấn công là gì, tốc độ bao nhiêu, và một tín hiệu dừng như vỗ tay hai lần vào người bạn hoặc vào thảm.
- Người tấn công là người hợp tác: đánh đúng đường đã hẹn, chậm, không đổi đòn bất ngờ.
- Chạm nhẹ, không đánh thật. Đòn vào thân chỉ chạm tới bề mặt; đòn hướng vào đầu, cổ, mắt, hạ bộ thì dừng cách xa, không chạm.
- Những thế có kéo, vặn hay ép khớp chỉ làm tới điểm bắt đầu có lực căng nhẹ, không đi tiếp. Khoá khớp, quật ngã và đòn hiểm chỉ tập theo trình độ, dưới sự kèm trực tiếp của thầy.
- Đổi vai sau mỗi năm lần. Ai thấy đau, choáng, va đầu là dừng ngay cả cặp và báo thầy.
Phân thế không phải đối kháng. Mục đích là hiểu bài, không phải thắng bạn. Cặp nào bắt đầu đánh nhanh dần để thử nhau là đã đi lạc mục đích và tăng rủi ro chấn thương. Người hướng dẫn tốt sẽ tách cặp đó ra ngay, và bạn cũng nên tự nói "chậm lại" khi thấy bạn tập tăng tốc.
Một vài thế quen thuộc và cách thường được hiểu
Bảng dưới là cách hiểu hay gặp ở nhiều môn, viết theo động tác chứ không theo tên riêng. Bài của bạn có thể có cách hiểu khác; khi đó theo thầy.
| Động tác trong bài | Cách hiểu thường gặp | Khi đánh lại bài một mình, chú ý |
|---|---|---|
| Đỡ thấp quét xuống, thân xoay | Gạt đòn đá thẳng hoặc đòn tay thấp ra khỏi thân | Tay dừng ngoài đùi, không quét quá xa; thân xoay theo |
| Đỡ lên trên trán | Đỡ đòn tay đánh từ trên xuống | Cẳng tay ở trên trán một khoảng, chéo, không để sát đầu |
| Một tay đỡ, tay kia kéo về hông | Gạt đòn rồi nắm kéo tay đối thủ | Tay kéo có lực và kết thúc cùng lúc với tay kia |
| Tiến bước kèm đòn tay thẳng | Áp sát và đánh trả ngay sau khi đỡ | Đòn tay đi liền với bước, không bước xong mới đánh |
| Lùi vào tấn sau, hai tay che | Rời khỏi đường đòn, giữ khoảng cách | Trọng tâm dồn về sau trước khi tay vào vị trí |
| Hai tay xoay vòng rồi đẩy ra | Gỡ một cái nắm tay của đối thủ | Vòng tay đi gần thân, đẩy ra bằng hông |
Đọc bảng xong, đừng tự tập các cách hiểu này với bạn khi chưa có thầy xác nhận cho bài của bạn. Cùng một hình tay, ở bài khác có thể là việc khác.
Lỗi khi phân thế và cách sửa
Phân thế có những cái bẫy riêng. Phần lớn đến từ việc quên rằng mục đích là hiểu bài.
| Lỗi | Biểu hiện | Cách sửa |
|---|---|---|
| Biến phân thế thành đánh nhau | Tốc độ và lực tăng dần, hai người thử nhau | Giữ tốc độ đã hẹn; thầy nhắc dừng khi một cặp nhanh lên |
| Người tấn công không hợp tác | Đổi đòn, đánh lệch đường để "kiểm tra" bạn | Tách ra tập riêng đối luyện; phân thế cần đòn đúng hẹn |
| Ứng dụng tự sáng tác lạ | Thế trong bài bị bóp méo cho vừa với cách hiểu | Hỏi thầy; nếu phải đổi hình tay thì cách hiểu đó sai |
| Hiểu rồi nhưng bài không đổi | Phân thế tốt, đánh một mình vẫn như cũ | Ngay sau phân thế, đánh lại đoạn đó một mình ba lần |
| Chỉ phân thế đòn dễ | Những thế khó và mơ hồ bị bỏ qua | Mỗi buổi chọn thế mơ hồ nhất trước |
Chị Lan bốn mươi lăm tuổi kể rằng tới khi phân thế đoạn kéo tay, chị mới hiểu vì sao thầy cứ nhắc tay sau. Sau buổi đó, chị đánh lại đoạn ấy ba lần một mình, và thầy nhận xét ngay là đã khác.
Đưa hiểu biết trở lại bài đánh một mình
Phân thế chỉ có ích khi nó thay đổi bài. Sau mỗi lần phân thế, đánh lại đoạn chứa thế đó một mình ngay lập tức, ba lần, với hình ảnh bạn tập vẫn đứng ở đó. Cảm giác đúng là tay dừng ở đúng chỗ đã chạm bạn tập, và thân xoay đủ để đẩy đòn đi.
Anh Minh tập Vovinam ba năm, đánh bài nhanh và đẹp nhưng thầy nói "chưa có ý". Sau một tháng mỗi buổi phân thế hai thế, anh đánh bài với tốc độ cũ nhưng khoảng cách tay, hướng nhìn và điểm lực thay đổi rõ. Anh nói mình "lần đầu thấy bài có người đứng đối diện".
Câu nên hỏi thầy khi bắt đầu: "Thầy chọn giúp em ba thế trong bài mà thầy thấy em đánh như múa nhất?" và "Cách hiểu này là của môn hay là của thầy?". Câu thứ hai không phải để thách thức mà để biết cách hiểu đó chắc tới đâu.
Một thói quen nhỏ đáng giữ: sau mỗi buổi phân thế, viết vào sổ tập tên thế, tình huống và một câu tả cảm giác khi làm đúng. Sau vài tháng, cuốn sổ ấy thành bản giải nghĩa riêng của bạn cho bài, thứ không video nào thay được.
Câu hỏi thường gặp
Phân thế bài quyền là gì?
Là tách từng động tác trong bài quyền ra và tập với một bạn tập để hiểu động tác đó đỡ gì, gỡ gì hay đánh vào đâu. Tuỳ môn gọi là phân thế, giải thế, ứng dụng hay bunkai.
Có cần phân thế mới đánh quyền đẹp được không?
Không bắt buộc, nhưng giúp rất nhiều. Biết ứng dụng thì khoảng cách tay, hướng nhìn, nhịp và lực tự đúng hơn. Nhiều lỗi mà lời nhắc không sửa được lại sửa được sau vài buổi phân thế.
Tự phân thế ở nhà với bạn có được không?
Không nên với những thế có tiếp xúc, kéo, vặn hay ngã. Phân thế cần thầy xác nhận cách hiểu và theo dõi an toàn, trên thảm. Ở nhà có thể đánh chậm và hình dung đối thủ, rồi mang câu hỏi tới lớp.
Một thế trong bài quyền có thể có nhiều ứng dụng không?
Có. Nhiều thế có vài cách hiểu, từ đỡ đánh cơ bản tới kéo, gỡ, làm mất thăng bằng. Một số bài cổ có thế mà nghĩa gốc không còn chắc chắn; khi đó thầy thường nói rõ đó là một cách hiểu.
Bài quyền có dùng được ngoài đời không?
Bài quyền là cách lưu giữ và luyện nguyên lý, không phải kịch bản đánh nhau. Phân thế giúp hiểu nguyên lý trong môi trường tập có kiểm soát. Tự vệ thực tế là chuyện khác và cần được học riêng, an toàn.