Một bài quyền có nhịp khi người xem nghe được câu: có cụm đánh liền như một hơi, có chỗ ngắt gọn, có chỗ chậm lại có chủ ý, và có những lần dừng hẳn. Đánh mọi động tác cùng một tốc độ, cách nhau những khoảng bằng nhau, là lỗi về nhịp phổ biến nhất ở võ sinh đã thuộc bài nhưng chưa ai sửa.
Nhịp không tự nghĩ ra được mà phải lấy từ thầy và từ ý nghĩa của từng cụm đòn. Phần dưới chỉ cách tìm nhịp của bài bạn đang học, đánh dấu nó, luyện nó, và nhận ra khi nào mình đang trôi về đánh đều.
Nhịp là gì khi đánh quyền, và vì sao đánh đều nghe sai
Hãy nghĩ tới một câu nói. Nếu đọc từng chữ cách nhau đúng một nhịp, câu vẫn đủ chữ nhưng không ai hiểu ý. Bài quyền cũng vậy: các động tác là chữ, còn nhịp là chỗ ngắt câu. Một cụm đỡ rồi đánh trả thường đi liền nhau vì trong tình huống tưởng tượng, đòn đánh trả phải tới ngay khi tay đỡ vừa xong. Nếu bạn để một khoảng nghỉ ở giữa, người xem thấy hai động tác rời rạc chứ không thấy một ý.
Đánh đều thường xuất hiện ở hai giai đoạn. Lúc mới thuộc, mỗi động tác là một lần nhớ, nên khoảng cách giữa chúng bằng thời gian lục trí nhớ. Lúc đã thuộc kỹ, nhiều người lại đánh nhanh đều cả bài như chạy, vì tưởng nhanh là có lực.
Cả hai đều có cùng một dấu hiệu dễ nhận: nếu nhắm mắt nghe tiếng chân và tiếng võ phục, bạn đếm được nhịp như máy đếm. Bài có nhịp thì tiếng động lúc dồn lúc thưa.
Nhịp đúng còn có lợi cho cơ thể. Cụm liền dùng một lần dồn lực cho nhiều động tác, chỗ ngắt và chỗ dừng là lúc cơ được thả ra một chút. Người đánh đều thường mệt nhanh hơn hẳn, vì mỗi động tác đều phải khởi động lại từ đầu, và vai, cổ phải gồng giữ suốt bài. Nhiều võ sinh thấy hết hụt hơi ở nửa sau bài chỉ nhờ sửa nhịp, không cần tập thêm thể lực.
Bốn loại nhịp hay gặp trong một bài
Nhịp liền. Hai tới bốn động tác đi một hơi, động tác sau bắt đầu khi động tác trước vừa chạm điểm cuối. Thường là cụm đỡ và đánh trả, hoặc chuỗi đòn tay liên tiếp. Cảm giác đúng: chỉ một lần thở ra cho cả cụm.
Nhịp ngắt. Một động tác dứt điểm rõ, có một khoảnh khắc đứng yên rất ngắn trước khi sang động tác kế. Ngắt không phải nghỉ: thân vẫn sẵn sàng, mắt vẫn nhìn mục tiêu.
Nhịp chậm có chủ ý. Một số động tác được đánh chậm hẳn để thể hiện sức căng hay sự kiểm soát, nhiều bài karate và quyền cổ truyền có đoạn như vậy. Chậm có chủ ý khác chậm vì quên: cơ thể căng đều suốt động tác, không khựng giữa chừng.
Dừng hẳn. Thường ở cuối một đoạn, trước một lần đổi hướng lớn, hoặc ở thế chào. Dừng hẳn cho người xem biết một ý vừa kết thúc. Thời gian dừng tuỳ môn và tuỳ thầy, thường chỉ một tới hai nhịp thở.
Lưu ý theo môn. Thái cực quyền đi gần như liền một mạch, nhịp nằm ở độ dồn và nhả trọng tâm chứ không ở chỗ ngắt. Taekwondo và karate có nhiều điểm ngắt dứt khoát hơn. Quyền cổ truyền thường xen kẽ cả hai. Tuỳ môn, tên gọi các nhịp có thể khác.
Cách tìm nhịp của bài bạn đang học
Không nên tự đặt nhịp theo cảm hứng. Làm theo các bước dưới đây trong hai tới ba buổi.
- Xin thầy hoặc đàn anh đánh mẫu một lượt ở nhịp chuẩn. Đừng nhìn tay chân, chỉ nghe và đếm: chỗ nào dồn, chỗ nào thưa, chỗ nào im.
- Hỏi thẳng: "Bài này có những cụm nào đánh liền, chỗ nào phải chậm?" Phần lớn các thầy đều có sẵn câu trả lời và rất sẵn lòng chỉ.
- Đánh dấu nhịp vào bản chia đoạn của bạn. Dùng ký hiệu đơn giản: gạch nối cho cụm liền, chấm cho chỗ ngắt, chữ "chậm" và chữ "dừng".
- Đánh cả bài theo bản đánh dấu, chậm hơn bình thường một chút, vỗ tay hoặc nói khẽ ở mỗi chỗ ngắt để tai nghe được nhịp của chính mình.
- Nhờ bạn tập nhắm mắt nghe bạn đánh và nói xem có nhận ra cụm nào liền không. Nếu bạn ấy không nghe ra, nhịp của bạn vẫn đang đều.
Đánh dấu nhịp trên một đoạn: ví dụ của võ sinh Khôi
Khôi đai xanh, tập taekwondo hai năm, đánh dấu một đoạn sáu động tác trong bài đang ôn như sau. Đây là ví dụ cách ghi, nhịp thật của bài bạn phải lấy từ thầy.
| Động tác | Nhịp | Cảm giác đúng | Cảm giác sai |
|---|---|---|---|
| Xoay sang trái, đỡ thấp | Ngắt | Chân và tay chạm điểm cùng lúc, đứng yên một chớp | Tay xong trước, chân còn trượt |
| Đấm thẳng tay sau | Liền với động tác trên | Đỡ vừa dừng đã thấy hông xoay cho cú đấm | Có khoảng nghỉ giữa đỡ và đấm |
| Tiến bước, đỡ giữa | Ngắt | Bước và đỡ kết thúc cùng một nhịp | Bước xong mới bắt đầu đỡ |
| Đá thẳng, hạ chân, đấm hai lần | Liền một hơi | Một lần thở ra kéo dài suốt cụm | Thở ra ba lần riêng |
| Thu về tấn, tay thủ | Dừng hẳn | Thân đứng im, mắt vẫn nhìn trước | Đảo mắt tìm hướng tiếp theo |
Sau khi đánh dấu, Khôi thấy mình đang ngắt cả ở cụm đỡ – đấm, vốn phải liền. Sửa chỗ này xong, thầy nhận xét đoạn đó "có ý" hơn hẳn dù không đổi động tác nào.
Lỗi về nhịp, nguyên nhân và cách sửa
Mỗi lỗi dưới đây đều nghe được trước khi nhìn thấy. Tập nghe bài của mình là cách tự kiểm nhanh nhất.
| Lỗi | Nguyên nhân | Cách sửa |
|---|---|---|
| Đánh đều như máy | Chưa ai chỉ nhịp, hoặc vẫn đang nhớ từng động tác | Thuộc thứ tự cho chắc, rồi đánh dấu nhịp theo các bước ở trên |
| Nhanh dần về cuối bài | Mệt và sốt ruột muốn xong | Tập riêng nửa sau bài khi chưa mệt, đếm chỗ dừng hẳn bằng một hơi thở trọn |
| Chậm có chủ ý thành khựng | Gồng không đều, hoặc nín thở | Thở ra đều suốt động tác chậm, lực tăng dần từ đầu tới cuối |
| Dừng quá lâu ở mỗi chỗ ngắt | Nhầm ngắt với nghỉ | Ngắt chỉ một chớp; nếu cần thời gian để nhớ là chưa thuộc |
| Cụm liền bị dính thành nhòe | Đánh nhanh quá, động tác chưa tới điểm cuối | Đánh cụm đó chậm, mỗi động tác phải chạm đích rồi mới tăng tốc |
Lỗi nhanh dần về cuối hay đi kèm tấn cao dần và hụt hơi. Nếu thấy cả ba, gốc thường là thể lực chứ không phải nhịp.
Nhịp ở những chỗ có đòn chân, cú nhảy và lần xoay lớn
Đòn chân và cú nhảy là nơi nhịp hay vỡ nhất, vì cơ thể cần thời gian lấy thăng bằng sau khi chân chạm đất. Nhiều người vì muốn giữ nhịp liền nên vừa hạ chân đã đánh tiếp, kết quả là thế sau bị chao và tấn đứng sai. Nguyên tắc an toàn là: chân hạ xuống phải vững trước, rồi tay mới ra đòn. Nếu thầy muốn cụm đó liền, khoảng nối sẽ ngắn dần theo tháng tập, chứ không phải cắt ngang ngay từ đầu.
Lần xoay lớn, từ một trăm tám mươi độ trở lên, cũng vậy. Người mới hay xoay rất nhanh để giữ nhịp rồi đứng chênh vênh nửa giây mới tìm lại tấn. Người xem thấy chỗ khựng đó rõ hơn là thấy một lần xoay chậm mà gọn. Xoay chậm hơn một chút nhưng chạm tấn dứt điểm luôn tốt hơn xoay nhanh mà phải chỉnh lại.
Một cách tự kiểm: sau mỗi cú đá hoặc mỗi lần xoay lớn, thử đứng yên hai giây ở thế vừa vào. Nếu đứng được mà không phải dịch chân, nhịp của bạn đã đủ chỗ cho thăng bằng. Nếu phải dịch, hãy cho cụm đó thêm một chớp ngắt.
Áp vào trường hợp của bạn
Anh Minh tập Vovinam ba năm, đánh bài rất nhanh. Thầy nhận xét "nhanh mà không rõ". Anh Minh tập một tuần đánh bài chậm hẳn, chỉ để tìm lại các chỗ ngắt, rồi mới tăng tốc dần. Tốc độ cũ quay lại sau hai tuần, nhưng lần này người xem đọc được từng ý.
Chị Lan bốn mươi lăm tuổi, đánh rất cẩn thận nhưng ngập ngừng. Chỗ ngập ngừng của chị là thời gian nhớ động tác chứ không phải nhịp. Chị quay lại củng cố phần thuộc thứ tự, nhịp tự đều đặn hơn mà chưa cần chỉnh gì thêm.
Bạn tập một mình, không có thầy chỉ nhịp. Giữ ba nguyên tắc chung ở cuối bài và tìm một video mẫu chính thức của môn để nghe nhịp. Đừng bắt chước nhịp của một người biểu diễn tự do, vì nhịp đó thường đã được thay đổi cho sân khấu.
Bài luyện nhịp trong ba tuần và câu hỏi nên mang tới lớp
Mỗi buổi dành mười phút cuối cho nhịp, sau khi đã khởi động và đánh bài vài lượt:
- Tuần 1: chỉ tập các cụm liền, mỗi cụm năm lần, một hơi thở ra cho cả cụm. Không đánh cả bài.
- Tuần 2: đánh cả bài ở nhịp chậm hơn chuẩn, phóng đại các chỗ ngắt và dừng cho rõ hẳn. Nhờ bạn nghe và nhận xét.
- Tuần 3: đánh ở nhịp chuẩn, xen một lượt rất chậm để giữ độ chính xác. Kết buổi bằng một lượt đánh trước thầy.
- Câu hỏi: "Bài này cụm nào thầy muốn đánh liền nhất?"
- Câu hỏi: "Chỗ chậm này nên căng đều hay căng dần?"
- Câu hỏi: "Em dừng ở cuối đoạn như vậy có quá lâu không?"
Nếu bạn tập ở một lớp không có ai chỉ nhịp cụ thể, ít nhất hãy giữ nguyên tắc chung: cụm đỡ – đánh trả thì liền, cuối đoạn thì dừng, còn lại ngắt gọn. Ba nguyên tắc đó chưa làm bài hay ngay, nhưng đủ để kéo bạn ra khỏi lối đánh đều. Khi có dịp gặp thầy, mang theo bản đánh dấu nhịp của mình để thầy sửa thẳng vào đó, nhanh hơn nhiều so với đánh lại từ đầu.
Câu hỏi thường gặp
Bài quyền nên đánh nhanh hay chậm thì đúng?
Không có tốc độ chung cho cả bài. Bài đúng là bài có cả nhanh, chậm, ngắt và dừng ở đúng chỗ thầy và môn quy định. Đánh nhanh đều cả bài không làm bài có lực hơn, chỉ làm nó khó xem hơn.
Làm sao biết mình đang đánh đều một tốc độ?
Nhờ một người nhắm mắt nghe bạn đánh, hoặc chính bạn ghi âm tiếng chân rồi nghe lại. Nếu tiếng động cách đều nhau như đồng hồ thì nhịp của bạn đang đều. Bài có nhịp nghe lúc dồn lúc thưa.
Thái cực quyền có nhịp không, khi cả bài đều chậm?
Có. Nhịp của thái cực quyền nằm ở việc dồn và nhả trọng tâm, ở chỗ chuyển từ mở sang đóng, chứ không ở những điểm ngắt dứt khoát. Người mới thường đi đều như trôi; người tập lâu cho thấy rõ lúc tích và lúc phát.
Có được tự đổi nhịp cho bài đẹp hơn không?
Ở lớp thì không nên, vì nhịp gắn với ý nghĩa đòn và với chuẩn của môn. Khi biểu diễn tự do, một số thầy cho phép điều chỉnh nhẹ, nhưng hãy hỏi trước. Thi thì càng phải theo chuẩn của giải.
Tập nhịp có cần nhạc hay máy đếm không?
Không cần, và máy đếm đều đặn còn dễ kéo bạn về đánh đều. Tiếng vỗ tay của chính mình ở chỗ ngắt, hoặc nói khẽ tên cụm, là đủ. Quan trọng là nhịp lấy từ thầy, không từ nhạc.