Người vóc nhỏ, nhẹ cân tập võ tiến bộ tốt khi dựa vào ba thứ thay cho sức nặng: kiểm soát khoảng cách, bước ra góc thay vì đứng đối diện, và tốc độ ra vào. Điều cần tránh là đứng ở khoảng giữa, nơi người to với tới bạn còn bạn chưa với tới họ, và đẩy thẳng tay vào người nặng hơn khi bị ép sát.
Bài này nói về kỹ thuật và cách tập trong lớp phong trào, với bạn tập hợp tác và có thầy theo dõi. Phần ngã, vật, gỡ chỉ dừng ở nguyên lý; mọi động tác cụ thể học trên thảm, có thầy, có bảo hộ. Người nhẹ cân do bệnh lý, đang sút cân không rõ lý do hay thiếu máu, nên khám trước khi tập nặng.
Vóc nhỏ được gì, thiếu gì trên sàn tập
Lợi thế đầu tiên là tốc độ khởi động: thân nhẹ đổi hướng nhanh, bước vào bước ra tốn ít sức. Thứ hai là trọng tâm thấp, nên khi đứng tấn đúng, người nhỏ khó bị kéo lệch hơn người cao gầy. Thứ ba là mục tiêu nhỏ, khó bị đánh trúng nếu biết di chuyển.
Điều thiếu rõ nhất là tầm với. Người cao hơn mười lăm phân thường với xa hơn bạn cả gang tay ở đòn tay và hơn thế ở đòn chân. Nếu bạn đứng ở khoảng cách mà họ đánh tới vừa, bạn sẽ không chạm được họ. Thứ hai là khối lượng: khi va chạm thân với thân, bị đè hay bị đẩy, người nhẹ thua về lực. Thứ ba là chịu đòn: cùng một cú đá trúng giáp thân, người nhẹ bị đẩy lùi nhiều hơn.
Từ đó ra chiến lược kỹ thuật: hoặc ở ngoài tầm của người to, hoặc vào hẳn bên trong và lệch sang một góc, không bao giờ đứng ở giữa đối diện. Và khi va chạm thân, dùng khung xương, đòn bẩy, di chuyển hông thay vì đọ sức đẩy.
Nói cách đơn giản: người to tập để đánh trúng, người nhỏ tập để chọn chỗ đứng. Biết đứng đúng chỗ, phần lớn chênh lệch đã được bù.
Một lưu ý về sức: vóc nhỏ không có nghĩa là không cần sức. Cơ vai, lưng và mông khoẻ giúp bạn giữ thế thủ chắc, giữ khung tay khi bị ép và ra đòn dứt khoát. Hai buổi tập sức cơ bản mỗi tuần, với chống đẩy, cầu mông, kéo dây cao su, đáng giá hơn nhiều so với cố tăng cân nhanh.
Ba vùng khoảng cách và chỗ người nhỏ nên đứng
Vùng ngoài. Xa hơn tầm đá của bạn tập. Không ai chạm được ai. Đây là chỗ nghỉ, quan sát, chuẩn bị bước vào. Người nhỏ nên dành nhiều thời gian ở đây hơn người to, và dùng thời gian đó để đọc nhịp chân của bạn tập.
Vùng giữa. Người to đá và đấm tới bạn, bạn chỉ chạm được tay hoặc chân trước của họ. Đây là vùng bất lợi; chỉ nên đi qua thật nhanh, không đứng lại.
Vùng trong. Sát người, đòn tay ngắn, đòn gối, khoảng cách mà tay dài của người to bị vướng. Người nhỏ vào được vùng này từ một góc lệch thì có lợi.
Cảm giác đúng. Bạn luôn biết mình đang ở vùng nào. Khi bạn tập bước tới, bạn lùi ra hoặc vào hẳn, không đứng chờ.
Bài luyện. Bạn tập cầm một lăng đích dài hoặc gậy xốp, chỉ chạm nhẹ vào vai bạn mỗi khi bạn đứng trong vùng giữa quá một nhịp. Hiệp một phút, năm hiệp. Mục tiêu là không bị chạm. Đổi bạn tập có chiều cao khác nhau để học cách đo lại vùng giữa cho từng người.
Bước góc: ra khỏi đường thẳng trước khi ra đòn
Đứng đối diện thẳng là nơi người to mạnh nhất, vì cả hai tay, hai chân đều hướng về bạn. Bước ra góc khoảng bốn mươi lăm độ làm một nửa vũ khí của họ không với tới. Tập theo thứ tự:
- Đứng thế thủ, bạn tập đứng trước mặt ở vùng ngoài.
- Bước chân trước chéo lên phía trước, lệch về phía tay trước của bạn tập. Chân sau trượt theo, giữ khoảng cách hai chân như thế thủ.
- Xoay nhẹ trên chân trước để hông và vai lại đối diện bạn tập, nhưng giờ họ phải xoay mới đối diện bạn.
- Ra một đòn tay ngắn hoặc đá thấp ngay khi xoay xong.
- Bước lùi chéo ra ngoài, trở về vùng ngoài.
- Lặp mười lần mỗi bên, chậm, rồi tăng nhịp.
Cảm giác đúng là sau bước góc, bạn thấy vai bạn tập ở ngay trước mặt mình, còn tay sau của họ bị chính thân họ che. Cảm giác sai là bước xong vẫn thấy cả hai tay họ hướng thẳng vào mình, nghĩa là góc chưa đủ hoặc bạn quên xoay chân trước. Tuỳ môn, kỹ thuật này có tên gọi khác nhau, nhưng nguyên lý giống nhau.
Đòn hợp với vóc nhỏ và cách dùng
Không có đòn nào cấm người nhỏ dùng, nhưng một số đòn tận dụng tốt hơn ưu điểm của họ. Bảng dưới là gợi ý khi tập đối luyện và đánh đích.
| Đòn | Dùng khi nào | Chú ý |
|---|---|---|
| Đá tống trước tầm bụng | Giữ người to ở vùng ngoài | Đá dứt khoát rồi thu nhanh, không để bị bắt chân |
| Đá thấp vào đùi, ống chân đã có bảo hộ | Từ góc lệch, đòn đầu tiên khi vào | Đúng mức lực lớp cho phép |
| Đấm thẳng tay trước nhanh | Đo khoảng cách, mở đường vào | Bước chân trước cùng lúc với tay |
| Đấm móc, đấm thốc tầm ngắn | Đã vào vùng trong từ một góc | Xoay hông, không vươn người |
| Đỡ gạt chuyển hướng | Khi đòn của người to tới | Gạt và bước ra, không đỡ cứng đứng yên |
| Đòn gối, chỏ trong lớp có dạy | Vùng trong, có bảo hộ, tập chậm | Theo đúng luật tập của lớp |
Đòn chân cao vẫn tập được, nhưng với người to cao, đá tầm đầu đòi bạn nâng chân rất cao và dễ bị bắt. Trong đối luyện với người cao hơn nhiều, đòn thấp và trung thường hiệu quả hơn.
Khi bị ép sát hoặc bị đè: nguyên lý, không phải đòn
Trong các môn có vật, ngã và khoá gỡ, người nhẹ hay rơi vào thế bị người nặng ép sát hoặc đè. Những nguyên lý dưới đây chỉ để hiểu, mọi động tác cụ thể học với thầy, trên thảm, với bạn tập hợp tác:
- Khung xương thay cho cơ: đặt cẳng tay, khuỷu thành một khung chống giữa bạn và người nặng; khung xương chịu lực tốt hơn hai cánh tay duỗi đẩy.
- Không đẩy thẳng tay: duỗi tay đẩy người nặng hơn vừa tốn sức vừa làm khớp vai, khuỷu ở thế yếu.
- Di chuyển hông, không di chuyển người kia: bạn không đẩy nổi họ, nhưng bạn dời được hông mình ra để tạo khoảng trống.
- Giữ đầu và cổ ở vị trí an toàn: không để cổ bị gập dưới sức nặng; theo đúng hướng dẫn thầy về vị trí đầu.
- Vỗ tay xin dừng sớm: vỗ vào bạn tập hoặc vào thảm khi thấy khớp hay cổ bị ép. Không chờ đau mới vỗ, và bạn tập phải buông ngay.
- Chọn bạn tập: giai đoạn đầu xin thầy xếp cặp với người chênh cân ít; với người nặng hơn nhiều, chỉ tập ở chế độ hợp tác, tốc độ chậm.
Đau nhói ở khớp, cổ, choáng hay va đầu thì dừng ngay và đi khám nếu không đỡ. Không có tình huống nào trên sàn tập phong trào đáng để bạn chịu đựng chấn thương.
Bài luyện sáu tuần cho người vóc nhỏ
Hai buổi ở lớp mỗi tuần, cộng thêm một buổi hai mươi phút ở nhà hoặc trước giờ lớp.
- Tuần 1–2: bộ pháp tiến lùi, sang ngang giữa hai mốc trên sàn, năm hiệp một phút. Đấm thẳng tay trước kèm bước chân, ba hiệp hai mươi lần.
- Tuần 3–4: bước góc chậm mười lần mỗi bên, thêm đòn sau bước. Đá tống tầm bụng vào đích rồi lùi ra, ba hiệp mười lần mỗi chân.
- Tuần 5–6: bài vùng khoảng cách với bạn cầm gậy xốp. Ghép chuỗi: vào từ góc, hai đòn tay ngắn, ra chéo. Thêm bài sức: chống đẩy, cầu mông, giữ tư thế chống khuỷu, vì cơ khoẻ giúp người nhẹ giữ khung tốt hơn.
- Mỗi buổi: ghi lại một tình huống bạn bị kẹt ở vùng giữa và cách lần sau bạn sẽ ra khỏi đó.
Người nhẹ cân cũng cần ăn đủ trước buổi tập và sau buổi tập, nhất là khi tập dày. Thiếu năng lượng làm phản xạ chậm, mà phản xạ là thứ người nhỏ dựa vào nhiều nhất.
Sau sáu tuần, tự kiểm bằng ba câu: trong bài gậy xốp mình bị chạm ít hơn chưa, mình có vào từ góc mà không cần nghĩ chưa, mình có vỗ xin dừng sớm mà không ngại chưa. Ba câu đều có thì chuyển sang tập đối luyện tốc độ vừa với thầy theo dõi.
Lỗi hay gặp và cách sửa: bạn Vy, một mét năm hai, bốn mươi bốn cân
Vy tập Vovinam được một năm, thường phải đối luyện với các bạn nam cao hơn cả cái đầu. Những lỗi Vy và thầy cùng nhận ra:
| Lỗi | Nguyên nhân | Cách sửa |
|---|---|---|
| Đứng ở vùng giữa đỡ đòn liên tục | Ngại bước vào, ngại lùi ra | Bài gậy xốp, luôn chọn vào hẳn hoặc ra hẳn |
| Vào thẳng mặt rồi bị đánh trúng | Chưa có thói quen bước góc | Mỗi lần vào đều chéo bốn mươi lăm độ |
| Đẩy thẳng tay khi bị ép sát | Phản xạ tự nhiên | Tập khung cẳng tay và dời hông trong chế độ hợp tác |
| Đá cao nhưng bị bắt chân | Đá tầm đầu người cao hơn | Ưu tiên đá tầm bụng, thu chân nhanh |
| Mệt nhanh trong hiệp | Nảy bước liên tục cả hiệp | Di chuyển có nhịp, nghỉ ở vùng ngoài |
| Không dám vỗ xin dừng | Sợ bị coi là yếu | Thoả thuận với bạn tập trước, vỗ sớm là đúng luật |
Câu Vy nên hỏi thầy: "Khi tập với bạn cao hơn, em nên ưu tiên đòn nào?", "Thầy xếp em với bạn chênh cân ít hơn ở phần tập vật được không?". Sau ba tháng, Vy bị chạm ít hẳn trong bài gậy xốp, và trong đối luyện bắt đầu là người chọn khoảng cách.
Câu hỏi thường gặp
Người nhỏ con có nên học võ không?
Nên, nếu thích. Vóc nhỏ có lợi về tốc độ và di chuyển. Kỹ thuật đúng về khoảng cách, góc và thời điểm bù được nhiều cho chênh lệch cân nặng trong tập luyện phong trào.
Làm sao đối luyện với người cao hơn nhiều mà không bị đánh trúng hoài?
Tránh đứng ở vùng giữa, nơi họ với tới bạn còn bạn chưa với tới họ. Ở ngoài tầm, khi vào thì vào hẳn từ một góc lệch, ra đòn ngắn rồi ra chéo.
Người nhẹ cân bị đè khi tập vật thì làm gì?
Dùng khung cẳng tay thay vì đẩy thẳng tay, dời hông mình để tạo khoảng trống, và vỗ xin dừng sớm khi khớp hoặc cổ bị ép. Mọi động tác cụ thể học với thầy trên thảm.
Người gầy có cần tăng cân trước khi tập võ không?
Không bắt buộc. Ăn đủ để có năng lượng tập và tập thêm sức cơ cơ bản là được. Nếu gầy do bệnh hoặc đang sút cân không rõ lý do, hãy đi khám trước.
Người nhỏ có nên đá cao không?
Vẫn nên tập đá cao để luyện dẻo và kỹ thuật. Nhưng khi đối luyện với người cao hơn nhiều, đòn thấp và tầm bụng thường hiệu quả và an toàn hơn vì ít bị bắt chân.