Lăn vai về trước an toàn khi thân lăn theo một đường chéo từ mặt sau vai trước, qua giữa lưng, xuống hông bên kia, còn đầu quay sang và gập để không chạm thảm. Cánh tay trước cong thành một vòng tròn như ôm thùng phuy, là bánh xe dẫn đường; gáy và đỉnh đầu không nằm trên đường lăn.
Lăn vai khác lộn trước kiểu thể dục: lộn thể dục lăn thẳng qua gáy, còn lăn vai võ thuật cố ý né cổ. Đây là cách để người bị quật mạnh về trước, bị đẩy hay vấp, biến cú rơi thành chuyển động và đứng lên được. Tuỳ môn có thể gọi là lộn vai, lăn chéo, ngã lộn trước. Phần dưới nói về hình học của đường lăn, ba cách vào lăn theo độ khó, lỗi làm đau cổ và vai, lịch tập, cách đứng dậy và những lúc nên dừng. Tập trên thảm, có thầy.
Đường lăn: vẽ một đường chéo lên lưng mình
Thử tưởng tượng có ai đó lấy phấn vẽ một đường lên lưng bạn: bắt đầu từ mặt sau vai phải, chạy chéo qua giữa lưng, kết thúc ở hông trái. Lăn vai bên phải là lăn đúng theo đường đó. Không có điểm nào trên đường này nằm trên cột sống cổ, cũng không có điểm nào là xương bả vai nhô cao. Những chỗ cứng và dễ tổn thương đều nằm ngoài đường.
Cánh tay phải là phần đầu của đường. Nó cong thành vòng, ngón tay chỉ vào trong về phía chân sau, mặt ngoài cánh tay từ cổ tay đến vai lăn lên thảm trước. Nếu cánh tay giữ được hình vòng, thân sẽ tự đi theo. Nếu cánh tay sụp, khuỷu gập lại, vai sẽ đập xuống thay vì lăn, và đầu dễ bị đẩy vào đường lăn.
Đầu quay về phía vai trái, tức ngược hướng tay dẫn, cằm gập. Nhiều thầy dạy cách nhìn: mắt nhìn qua nách trái về phía sau. Cách nhìn đó tự đặt đầu ra ngoài đường lăn. Khi lăn đến hông trái, chân trái gập dưới, chân phải duỗi hoặc co tuỳ cách đứng dậy của lớp, và tay trái có thể đập thảm để dừng nếu bài yêu cầu kết thúc nằm.
Ba cách vào lăn từ dễ đến khó
Mỗi cách giữ ít nhất một tuần, làm cả hai bên. Bên không thuận thường khó gấp đôi.
| Cách vào | Làm thế nào | Mục tiêu | Dấu hiệu sẵn sàng lên bậc |
|---|---|---|---|
| Từ quỳ một gối | Quỳ gối trái, chân phải chống trước, đặt tay phải cong vòng trên thảm giữa hai chân, đẩy nhẹ bằng chân sau | Cảm nhận đường chéo, tay vòng | Lăn xong không thấy vai hay cổ chạm mạnh |
| Từ đứng gập thấp | Đứng chân phải trước, gập người thật thấp, tay vòng chạm thảm trước khi lăn | Quen quãng rơi ngắn, giữ đầu ngoài đường | Lăn liên tục ba lần mà không lệch hướng |
| Từ đứng, có bước | Bước chân phải, tay vòng đưa ra trước, lăn khi tay vừa chạm | Lăn có đà, đứng dậy liền | Đứng dậy ngay vào tư thế thủ, không chóng mặt |
Biến thể lăn bay, lăn qua người hoặc qua chướng ngại chỉ dành cho người đã tập lâu, có thầy và thảm dày. Đừng tự thử theo những đoạn phim ngắn trên mạng.
Một cách kiểm tra mình đã sẵn sàng lên bậc hay chưa: lăn xong, đặt tay lên gáy. Nếu gáy hoàn toàn không có cảm giác bị ép hay nóng, và trên lưng chỉ có cảm giác ấm theo một đường chéo, thì đường lăn đã đúng. Nếu cảm giác ấm nằm dọc giữa lưng hoặc ở một bên bả vai, đường lăn đang lệch, cần ở lại bậc hiện tại thêm vài buổi.
Thử nghiệm nhỏ: vì sao tay dẫn phải cong
Đứng trên thảm, giơ cánh tay phải ra trước, duỗi thẳng và cứng. Nhờ bạn tập đẩy nhẹ vào lòng bàn tay theo hướng về vai bạn. Lực truyền thẳng vào khớp vai và bạn phải gồng để không bị đẩy lùi. Giờ uốn cánh tay thành vòng cung như ôm một thân cây lớn, các ngón tay hướng vào trong. Bạn tập đẩy lại vào cẳng tay: lần này tay hơi lún nhưng không gập, lực bị dẫn đi theo đường cong xuống thân. Đó là cảm giác mà cánh tay dẫn cần khi chạm thảm lúc lăn.
Thử nghiệm này cũng cho thấy vì sao không được để khuỷu gập hẳn. Khi khuỷu gập kín, vòng cung sụp, vai thành điểm chạm. Còn khi tay duỗi thẳng cứng, cổ tay và vai gánh lực như khi chống tay. Vòng cung nằm giữa hai cực đó, mềm mà không sụp.
Nhiều thầy dạy người mới đặt mu bàn tay hoặc cạnh ngoài bàn tay chạm thảm trước, các ngón tay hướng về chân sau, chứ không đặt lòng bàn tay úp phẳng. Đặt như vậy, vòng tay tự hình thành và người tập không còn muốn chống tay. Tuỳ môn có thể đặt tay khác đôi chút, hãy làm theo lớp mình.
Lỗi làm đau cổ và vai
Lăn thẳng qua gáy. Đầu không quay, thân lăn theo trục giữa như lộn thể dục. Cảm giác sai là gáy bị ép, đôi khi tê lan xuống tay. Dừng ngay, quay về bậc quỳ và tập quay đầu nhìn qua nách trước khi lăn.
Cánh tay dẫn sụp, vai đập xuống. Nghe tiếng thịch ở vai, cảm giác như bị ai đẩy vai xuống đất. Giữ tay cong như ôm một quả bóng lớn, khuỷu không gập hẳn.
Đặt tay phẳng xuống thảm để chống. Thành ra chống tay rồi lăn, dồn lực lên cổ tay. Tay dẫn chỉ chạm nhẹ để định hướng, không gánh trọng lượng.
Lăn lệch, kết thúc ở cùng bên hông. Đường lăn thành đường thẳng dọc lưng một bên, xương bả vai cấn thảm. Mắt nhìn sai hướng; nhìn qua nách bên kia.
Đẩy chân sau quá mạnh. Lăn quá đà, lộn hơn một vòng hoặc đứng dậy loạng choạng. Đẩy vừa đủ để thân bắt đầu xoay, để trọng lực làm phần còn lại.
Chóng mặt sau vài lần. Thường do nín thở hoặc lăn liên tục quá nhiều. Thở ra khi lăn, nghỉ sau mỗi ba bốn lần. Nếu chóng mặt kéo dài, buồn nôn thì dừng hẳn.
Đứng dậy sau khi lăn
Lăn vai không kết thúc ở thảm. Phần lớn các lớp dạy lăn để đứng dậy ngay, vì người lăn xong mà nằm thì vẫn còn nguy hiểm trong bài đối luyện.
- Khi hông bên kia chạm thảm, chân cùng bên hông đó đã gập lại dưới đùi, chân kia co với bàn chân đặt trên thảm.
- Dùng đà lăn còn lại để nhấc thân lên, trọng lượng dồn vào chân đặt trên thảm và gối chân gập.
- Đứng lên, quay người về hướng vừa lăn đến hoặc về hướng bạn tập tuỳ bài, hai tay đưa lên tư thế thủ.
- Mắt nhìn lên ngay, không cúi nhìn chân. Đầu ngẩng lên là thân tự thẳng.
- Ở giai đoạn đầu, cứ lăn rồi ngồi dậy cũng được. Đứng dậy liền là bậc sau, khi đã lăn ổn định mà không chóng mặt.
Có lớp dạy lăn xong đập tay và nằm, có lớp dạy lăn xong đứng dậy, có lớp dạy cả hai cho các bài khác nhau. Không có cách nào sai, chỉ có cách không hợp với bài đang tập. Hỏi thầy bài hôm nay kết thúc thế nào trước khi bắt đầu.
Người khớp gối yếu nên để ý bước hai: dồn trọng lượng lên gối gập trên thảm cứng có thể làm đau xương bánh chè. Có thể đứng dậy bằng cách chống thêm một tay xuống thảm, chậm hơn nhưng nhẹ cho gối.
Áp vào trường hợp của bạn
Anh Minh tập Vovinam ba năm, lăn vai phải rất êm nhưng bên trái thì gần như lần nào cũng cấn bả vai. Thầy nhìn ra anh luôn nhìn về phía tay dẫn khi lăn trái, có lẽ do thói quen từ bên phải đã ăn sâu. Cách sửa không cần gì nhiều: ba tuần chỉ lăn bên trái từ bậc quỳ, mỗi lần đều đọc thầm hướng nhìn trước khi lăn. Thói quen sai ở bên yếu thường là bản sao ngược của bên mạnh.
Chị Lan 45 tuổi sợ lăn vì cảm giác lộn ngược làm chị chóng mặt. Thầy cho chị lăn chậm từ tư thế ngồi nghiêng, chỉ nửa vòng, nằm lại ở hông bên kia mà không đứng dậy. Sau vài tuần chị mới lăn đủ vòng từ bậc quỳ. Với người lớn tuổi, cảm giác lộn ngược tự nó đã là một bài cần quen dần, không riêng gì kỹ thuật.
Người có bệnh cột sống cổ, thoát vị, tăng nhãn áp, huyết áp không ổn định hoặc từng chấn thương đầu cần hỏi bác sĩ trước. Một số người được khuyên chỉ tập ngã nghiêng và ngã sau, bỏ hẳn lăn vai. Điều đó hoàn toàn bình thường.
Lịch tập và câu hỏi nên mang tới lớp
Lăn vai nên tập ít lần mà đúng. Lăn sai mười lần là mười lần in thói quen xấu vào cơ thể.
- Tuần 1 đến 2: bậc quỳ, mỗi bên năm lần mỗi buổi. Nghỉ sau mỗi lần để kiểm tra cổ và vai.
- Tuần 3 đến 4: bậc đứng gập thấp, mỗi bên năm lần. Thêm bài ngồi dậy sau lăn.
- Tuần 5 trở đi: bậc có bước, đứng dậy vào thế thủ. Bên yếu tập nhiều gấp rưỡi.
- Hỏi thầy: em lăn bên nào còn lệch, thầy nhìn đường lăn của em có chéo đủ không?
- Hỏi thầy: bài này lăn xong nằm hay đứng dậy?
- Hỏi thầy: em hay chóng mặt khi lăn, nên giảm hay tạm bỏ phần này?
- Hỏi thầy: khi nào em được tập lăn có người quật?
Câu cuối nên để thầy quyết định. Lăn vai khi bị quật khác hẳn khi tự lăn, vì đà và hướng không do mình chọn.
Một thói quen tốt là lăn hai lần đầu buổi ngay sau khởi động, khi cơ thể còn tỉnh, thay vì dồn hết vào cuối buổi lúc đã mệt. Người mệt thường thả lỏng cổ và để đầu rơi vào đường lăn. Nếu cuối buổi lớp có phần lăn, cứ làm ít lần và chậm hơn bình thường.
Câu hỏi thường gặp
Lăn vai khác lộn trước trong thể dục thế nào?
Lộn trước thể dục lăn thẳng qua gáy và lưng theo trục giữa. Lăn vai võ thuật lăn chéo từ vai này xuống hông kia, đầu quay ra ngoài đường lăn để cổ không chịu lực. Hai động tác không thay thế cho nhau.
Lăn vai bị đau cổ thì làm gì?
Dừng bài lăn trong buổi đó. Đau cổ thường do đầu không quay ra ngoài đường lăn. Quay về bậc quỳ, chú ý hướng nhìn qua nách. Nếu tê tay, đau lan hay đau kéo dài, nên đi khám trước khi tập lại.
Có cần lăn được cả hai bên không?
Có. Khi bị quật hay vấp, bạn không chọn được bên lăn. Bên yếu nên tập nhiều hơn cho đến khi hai bên đều nhau. Hầu hết người tập có một bên kém hơn rõ rệt.
Người hay chóng mặt có tập lăn vai được không?
Một số người quen dần nếu tập chậm, ít lần, nghỉ giữa các lần. Nếu chóng mặt nhiều, buồn nôn hoặc có bệnh về tai trong, huyết áp, cần hỏi bác sĩ và có thể bỏ bài này, chỉ tập ngã nghiêng và ngã sau.
Tập lăn vai ở nhà trên nệm được không?
Chỉ nên tập bậc quỳ trên đệm phẳng, đủ dày và đủ rộng, không có đồ vật xung quanh. Bậc đứng và có bước nên để dành cho lớp có thảm và có thầy. Nệm lò xo dễ làm lệch đường lăn.
Lăn vai có dùng được khi té xe hay vấp ngã ngoài đường không?
Nhiều người tập lâu cho biết phản xạ hạ thấp và lăn giúp họ ngã nhẹ hơn khi vấp. Tuy vậy nền cứng khác hẳn thảm, và không nên tập lăn trên nền cứng. Mục tiêu tập trên lớp là xây phản xạ, không phải thử ngoài đường.