Phá thăng bằng là đưa trọng tâm của bạn tập ra ngoài vùng chân đế của họ, hoặc dồn trọng lượng của họ lên một chân hay lên mũi chân, trong khoảnh khắc họ không kịp bước lại. Khi đã làm được điều đó, đòn vật chỉ còn là việc hoàn tất; khi chưa làm được, dùng hết sức cũng chỉ là hai người ghì nhau.
Hầu hết các môn có vật đều dạy nguyên lý này, tuỳ môn có thể gọi là phá thế, làm chênh, hay kuzushi. Bài này không dạy một đòn vật cụ thể nào, mà nói về cái nằm dưới mọi đòn: trọng tâm, chân đế, tám hướng, nhịp bước, và cách kéo đẩy bằng cả thân chứ không bằng tay. Có bài luyện đôi tiến dần, bảng lỗi và câu hỏi nên mang tới lớp. Mọi bài tập với bạn tập hợp tác, trên thảm, có thầy theo dõi; người bị phá thăng bằng phải biết ngã.
Trọng tâm, chân đế và một cái hộp vô hình
Khi bạn đứng, hai bàn chân và khoảng sàn giữa chúng tạo thành một vùng gọi là chân đế. Trọng tâm cơ thể, nằm khoảng dưới rốn một chút ở người đứng thẳng, chiếu thẳng xuống sàn. Chừng nào điểm chiếu đó còn nằm trong chân đế, bạn đứng vững mà không cần làm gì. Khi nó ra ngoài, bạn chỉ còn hai lựa chọn: bước một chân để mở rộng chân đế ra, hoặc ngã.
Hình dung chân đế như đáy một cái hộp vô hình. Hai chân dang ngang thì hộp rộng sang hai bên nhưng hẹp trước sau; người đứng như vậy rất khó đẩy ngã sang bên nhưng dễ bị kéo về trước hay đẩy ra sau. Đứng chân trước chân sau thì ngược lại. Mỗi thế đứng có những hướng yếu riêng, và người vật giỏi đọc ra hướng yếu đó gần như ngay khi chạm tay.
Có hai cách đưa trọng tâm ra khỏi hộp. Cách thứ nhất là đẩy hoặc kéo người kia đủ xa. Cách này tốn sức và dễ bị chống lại. Cách thứ hai tinh hơn: làm cho người kia tự đưa trọng tâm lên mép hộp, chẳng hạn khi họ đang bước, đang nhón chân, hay đang chống lại một lực ngược chiều, rồi chỉ cần một lực nhỏ đúng hướng. Phần lớn bài luyện phá thăng bằng là để học cách thứ hai.
Tám hướng và tư thế nào yếu ở hướng nào
Nhiều môn chia hướng phá thăng bằng thành tám: trước, sau, hai bên, và bốn góc chéo. Bảng dưới giúp bạn nối hướng với thế đứng của bạn tập.
| Hướng | Bạn tập yếu ở hướng này khi | Cảm giác của người bị phá |
|---|---|---|
| Về trước | Đứng hai chân ngang, người hơi đổ về trước | Bị kéo lên mũi chân, gót nhấc khỏi sàn |
| Ra sau | Đứng hai chân ngang, ngả người ra sau để chống kéo | Trọng lượng dồn hết xuống gót, mũi chân nhẹ hẫng |
| Sang trái hoặc phải | Đứng chân trước chân sau, hai chân gần một đường thẳng | Như đứng trên dây, thân lắc ngang |
| Chéo trước góc ngoài | Vừa bước chân trước lên, trọng lượng chưa dồn đủ | Bị kéo lệch qua mũi chân trước |
| Chéo sau góc ngoài | Đứng dồn trọng lượng lên một chân, chân kia đang nhấc | Gót một chân gánh hết, hông lệch |
| Chéo trước và chéo sau góc trong | Hai chân hẹp, đang lùi hoặc đang xoay | Mất hướng, phải bước vội |
Tên tám hướng và cách chia có thể khác giữa các môn. Không cần thuộc bảng; cần quen cảm giác ở tay khi bạn tập vừa dồn trọng lượng lên một chân. Đó mới là thứ bài luyện nhắm tới.
Bài luyện đôi tiến dần
Bài luyện đôi này không có ném, không có ngã. Mục đích chỉ là cảm nhận và tạo ra khoảnh khắc mất thăng bằng, rồi dừng lại. Đổi vai sau mỗi loạt.
- Đứng yên, phá tám hướng chậm. Người A đứng yên, thả lỏng. Người B nắm tay áo và ve áo, kéo hoặc đẩy chậm ra từng hướng cho đến khi A vừa nhón gót hoặc vừa phải bước. Dừng đúng lúc đó. A nói cho B biết mình cảm thấy gì.
- Dùng thân, không dùng tay. Lặp lại bài trên nhưng B giữ khuỷu gần thân, kéo bằng cách lùi một bước và xoay hông. Hai người sẽ thấy ngay: lực từ thân mềm mà sâu, lực từ tay giật và dễ chống.
- Đi bộ cùng nhau. Hai người nắm nhau và đi tới đi lui trên thảm, chậm. B chỉ chú ý xem chân nào của A đang nhấc. Mỗi lần A nhấc chân, B nói thầm hướng yếu, không làm gì cả. Bài này luyện mắt và tay đọc nhịp.
- Phá đúng nhịp bước. Vẫn đi cùng nhau, khi A vừa nhấc chân và đặt xuống chưa trọn trọng lượng, B kéo nhẹ ra hướng yếu. A chỉ cần bước thêm hoặc nhón gót, không ngã. Đếm xem trong mười lần, mấy lần B thấy A mất thăng bằng thật.
- Chống lại có kiểm soát. A chống nhẹ khi bị kéo về trước. B dùng chính lực chống đó, đổi hướng đẩy ra sau. Chỉ làm khi thầy cho phép, lực tăng rất chậm qua các buổi.
Năm bài này có thể chiếm mười đến mười lăm phút đầu mỗi buổi vật. Nghe có vẻ chậm chạp, nhưng nhiều người tập lâu năm vẫn quay về chúng mỗi khi đòn vật của mình tự dưng không còn ăn.
Có áo và không có áo: phá thăng bằng khác nhau thế nào
Ở các môn mặc võ phục dày và được nắm áo, như judo hay nhiều lớp Vovinam, võ cổ truyền có phần vật, tay áo và ve áo là tay cầm. Người phá thăng bằng có thể kéo khá xa mà không trượt, và lực truyền vào thân bạn tập qua vải. Cái lợi là dễ cảm nhận; cái hại là người mới hay quen kéo bằng tay vì tay cầm quá chắc.
Ở các môn không nắm áo, như vật tự do hay phần ôm ghì trong một số môn đứng đánh, người tập phải kiểm soát qua cổ tay, khuỷu, nách và thân. Tay cầm kém chắc hơn nên phá thăng bằng phải đến từ thân gần như hoàn toàn: ép ngực, xoay hông, bước chéo. Tuỳ môn có thể gọi tên tay cầm khác nhau, và có tay cầm môn này cho phép, môn kia cấm, nhất là những tay cầm quanh đầu và cổ. Trong lớp phong trào, chỉ dùng tay cầm thầy đã dạy.
Điểm chung giữa hai kiểu: trọng tâm và chân đế không đổi. Người đã hiểu nguyên lý ở môn này sang môn kia học tay cầm mới khá nhanh, nhưng thường phải bỏ một vài thói quen. Người quen nắm áo sang môn không áo hay bị trượt tay vì vẫn kéo bằng ngón; người quen không áo sang môn có áo lại hay ôm quá sát mà quên dùng khoảng cách.
Cảm giác đúng và sai ở người phá thăng bằng
Đúng: thấy bạn tập nhẹ đi trong tay. Khoảnh khắc bạn tập lên mũi chân hay dồn lên một chân, cảm giác ở tay bạn như vừa nhấc được một thứ vốn đang nặng. Đó là lúc để ra đòn; trước đó là quá sớm, sau đó một nhịp là bạn tập đã đứng lại.
Đúng: chân mình di chuyển trước khi tay kéo. Lực tốt luôn bắt đầu từ bước chân và hông. Nếu cuối buổi bạn thấy bắp tay mỏi nhiều hơn đùi, lực của bạn đang đến từ tay.
Sai: hai người cùng ghì, không ai nhúc nhích. Đây là cuộc so sức, không phải phá thăng bằng. Buông bớt lực, đổi hướng, hoặc chờ nhịp bước tiếp theo.
Sai: chính mình bị chúi theo. Kéo quá đà làm trọng tâm của bạn cũng ra ngoài chân đế. Người tập lâu gọi đây là tự phá thăng bằng mình. Giữ lưng thẳng, hông thấp, bước theo thay vì vươn người.
Sai: bạn tập đau vai hoặc đau cổ sau bài kéo. Kéo giật, hoặc kéo xuống thay vì kéo ngang. Bài phá thăng bằng không được làm đau bạn tập; nếu có, giảm tốc độ và để thầy xem lại tay nắm.
Áp vào trường hợp của bạn
Võ sinh Khôi đai xanh to con, quen dùng sức. Trong bài vật với bạn nhỏ người hơn, cậu thường thắng, nhưng với bạn ngang cân thì cứ ghì nhau mãi. Thầy cho Khôi một tháng chỉ tập bài đi bộ cùng nhau, cấm dùng tay quá nửa sức. Ban đầu cậu bực vì thấy mình yếu đi. Đến tuần thứ ba, cậu bắt đầu thấy được nhịp nhấc chân của bạn tập, và đòn vật đầu tiên ăn được mà không gồng mặt đỏ. Người khoẻ thường học phá thăng bằng chậm nhất, vì sức lực che mất cảm giác.
Chị Lan 45 tuổi nhỏ người, nghĩ rằng mình sẽ không bao giờ vật được ai. Ở bài phá thăng bằng, chị lại làm khá tốt, vì chị không có thói quen dùng sức. Thầy nói người nhỏ con thường cảm nhận nhịp tốt hơn. Điều chị cần là hạ hông thấp hơn để không bị kéo theo, và tập ngã kỹ trước khi đổi vai sang người bị phá.
Nếu bạn có chấn thương vai, cổ hay lưng, hãy báo thầy trước khi tập bài kéo đẩy. Bài phá thăng bằng chậm nhìn nhẹ nhàng, nhưng một cú giật bất ngờ vẫn có thể làm đau khớp vai đang yếu.
Câu nên hỏi thầy
Phá thăng bằng là nguyên lý chung, nhưng mỗi lớp nhấn vào những hướng khác nhau tuỳ đòn đang dạy.
- Đòn chúng ta đang học cần phá thăng bằng hướng nào, và vì sao?
- Thầy xem giúp em đang kéo bằng tay hay bằng thân?
- Khi bạn tập chống lại, em nên đổi hướng thế nào cho an toàn?
- Em hay bị chúi theo khi kéo, chân em đứng sai chỗ nào?
- Lúc bạn tập vừa nhấc chân, em nên ra đòn ngay hay chờ chân đặt xuống?
- Bài phá thăng bằng nào phù hợp cho người có vai yếu như em?
Câu thứ năm có nhiều câu trả lời tuỳ đòn: có đòn ăn khi chân vừa nhấc, có đòn ăn khi chân vừa đặt xuống mà chưa nhận trọn trọng lượng. Đó là chỗ thầy có kinh nghiệm giúp bạn rút ngắn nhiều tháng tự mò.
Đừng hỏi tất cả trong một buổi. Chọn một câu, tập với nó một tuần, rồi hỏi câu tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
Phá thăng bằng có phải là đẩy cho người ta ngã không?
Không hẳn. Phá thăng bằng là tạo khoảnh khắc người kia không đứng vững được, thường chỉ cần làm họ nhón gót hay dồn lên một chân. Đòn vật mới là phần đưa họ xuống. Hai phần nối nhau nhưng tập riêng được.
Người nhỏ con có phá thăng bằng được người to không?
Được, nếu đúng nhịp và dùng thân chứ không dùng tay. Người to có trọng tâm cao hơn nên khi đã lên mũi chân thì rất khó đứng lại. Tuy vậy, chênh lệch cân nặng lớn vẫn là điều lớp cần cân nhắc khi ghép cặp.
Vì sao kéo hết sức mà bạn tập vẫn không mất thăng bằng?
Thường vì kéo đúng hướng mạnh của họ, hoặc kéo khi họ đang đứng vững trên cả hai chân. Hãy thử chờ lúc họ bước, kéo theo hướng chân vừa nhấc, và dùng bước lùi của mình thay vì bắp tay.
Tập phá thăng bằng có cần biết ngã trước không?
Người chỉ phá thăng bằng thì không ngã, nhưng hai người luôn đổi vai cho nhau. Vì vậy cả hai đều cần ngã được an toàn trước khi bài tập có thêm phần ném hay quét.
Nguyên lý này có dùng trong các môn đứng đánh không?
Có ở mức nhất định. Người đấm hay đá khi bị lệch trọng tâm sẽ mất lực và khó lùi. Nhiều môn đứng đánh dạy giữ thăng bằng của mình và nhận ra lúc đối phương mất thăng bằng, dù không dùng nắm áo.