Đòn chỏ chạm bằng phần xương ngay trên và dưới khớp khuỷu (mặt sau cẳng tay sát khuỷu hoặc đầu dưới cánh tay), lực đến từ hông xoay và tấn vững như đấm móc nhưng ở tầm sát hơn nhiều. Vì khuỷu cứng và đòn rất mạnh ở cự ly gần, đòn chỏ trong tập phong trào chỉ tập với đích dày, có người giữ đích vững, có thầy và bảo hộ; không bao giờ đánh chỏ vào người bạn tập.
Nhiều môn có đòn chỏ: Vovinam và võ cổ truyền có nhiều thế chỏ trong bài, karate có chỏ trong kata, muay nổi tiếng với chỏ trong đối kháng nhà nghề, và tên gọi mỗi nơi một khác. Phần dưới nói về mặt chạm, năm hướng chỏ hay gặp, cơ chế lực, cách cầm đích để người giữ đích không bị đau, lỗi hay gặp và giáo án sáu tuần. Bài này không bàn chuyện dùng chỏ ngoài sàn tập.
Mặt chạm: phần nào của khuỷu
Khuỷu tay gồm ba đoạn xương gặp nhau. Phần đánh chỏ thường dùng là đoạn xương cẳng tay ngay dưới mỏm khuỷu, khoảng một hai đốt ngón tay về phía cổ tay, hoặc đầu dưới cánh tay ngay trên khuỷu tuỳ hướng chỏ. Chạm thẳng vào mỏm nhọn của khuỷu lại dễ đau và dễ tổn thương cho chính người đánh, nhất là khi đích cứng.
Để mặt chạm đúng, khuỷu phải gập kín: nắm tay hoặc bàn tay mở đưa sát về vai hoặc tai cùng bên. Khuỷu gập hờ thì mặt chạm trôi về cẳng tay, đòn mất lực và cổ tay chịu thay. Nhiều môn để bàn tay mở thả lỏng khi đánh chỏ để cơ cánh tay không gồng cứng; có môn lại nắm tay. Tuỳ môn có thể gọi tên và dạy khác.
Có một lý do khác để chọn đúng mặt chạm: khớp khuỷu có dây thần kinh chạy sát mặt trong, chỗ mà va vào là tê buốt xuống ngón út. Đánh chỏ lệch, để mặt trong khuỷu chạm mép đích, sẽ cho bạn đúng cảm giác đó. Nếu tê lan xuống ngón và không hết sau vài phút, dừng tập đòn chỏ trong buổi.
Thử nhanh: gập khuỷu kín, dùng tay kia sờ dọc cẳng tay từ mỏm khuỷu xuống. Đoạn xương phẳng và chắc ngay sau mỏm là vùng chạm thường dùng cho chỏ ngang. Ghi nhớ vị trí đó, rồi khi đánh chậm vào đích dày, để ý xem chỗ nào trên tay cảm nhận cú chạm.
Lực của đòn chỏ đến từ đâu
Đòn chỏ mạnh không phải vì khuỷu cứng, mà vì đòn ở rất gần trục thân. Cánh tay gập kín biến thành một đoạn ngắn gắn chặt vào vai; khi hông xoay, khuỷu đi theo gần như cùng tốc độ với thân. Không có đoạn tay dài nào để lực bị hao trên đường. Đó cũng là lý do một đòn chỏ lực nhỏ vẫn truyền vào đích khá nặng.
Mỗi hướng chỏ dùng một nguồn lực chính. Chỏ ngang và chỏ ngược sống nhờ xoay bàn chân và hông. Chỏ bổ dùng trọng lượng cơ thể rơi xuống nhờ chùng gối. Chỏ thốc dùng chân đẩy lên như đấm múc. Chỏ đâm thẳng trong bài quyền thường dùng chuyển tấn, dồn trọng tâm từ chân này sang chân kia.
Người mới hay quên tất cả những nguồn đó và đánh chỏ bằng vai, vì khuỷu nằm ngay cạnh vai nên cảm giác như vai phải làm việc. Kết quả là vai mỏi, cổ căng, đòn yếu. Cách nhận ra: sau một hiệp chỏ ngang, nếu cơ bụng hai bên sườn không thấy gì mà vai thì nóng ran, bạn đang đánh bằng vai.
Năm hướng chỏ hay gặp
Tên gọi dưới đây là cách gọi thông dụng, tuỳ môn có thể gọi khác hoặc chia nhỏ hơn.
| Hướng chỏ | Đường đi | Lực chính | Ghi chú khi tập |
|---|---|---|---|
| Chỏ ngang | Vòng ngang từ ngoài vào, khuỷu ngang tầm vai | Xoay bàn chân và hông như đấm móc | Hướng dễ học nhất; tay kia che mặt |
| Chỏ bổ | Từ trên bổ xuống chéo | Nhún gối, hạ trọng tâm | Đích phải giữ chắc; không đánh xuống thấp quá đầu gối người giữ |
| Chỏ thốc | Từ dưới đi lên | Đứng lên từ gối như đấm múc | Người giữ đích giữ đích nghiêng, xa mặt |
| Chỏ ngược | Quay ra sau hoặc đánh ra sau lưng | Xoay thân, bước chân | Chỉ tập khi đã vững thăng bằng; dễ mất hướng |
| Chỏ đâm thẳng | Đẩy thẳng về trước hoặc sang bên | Dồn tấn, chuyển trọng tâm | Hay gặp trong bài quyền |
Người mới nên học chỏ ngang trước, vì cơ chế giống đấm móc mà bạn có thể đã biết. Chỏ ngược và chỏ quay người cần thăng bằng và định hướng tốt, thường để sau.
Chỏ ngang: cơ chế từng bước
Đứng thủ thế ở tầm rất gần đích, gần hơn cả tầm đấm móc. Người giữ đích ôm tấm đích dày trước ngực, hai tay luồn quai, một chân lùi sau làm trụ.
- Gập khuỷu kín, bàn tay hướng về phía tai cùng bên.
- Nâng khuỷu ngang tầm vai, cánh tay gần song song sàn.
- Xoay bàn chân cùng bên vào trong, gối và hông xoay theo.
- Để hông kéo vai, vai kéo khuỷu đi một cung ngắn ngang qua đích.
- Chạm bằng đoạn xương ngay dưới mỏm khuỷu, dừng hông gọn ở lúc chạm.
- Tay kia giữ che mặt suốt đòn; khuỷu đánh xong trở về thủ thế ngay.
Một chi tiết hay bị quên là bước vào. Tầm chỏ ngắn hơn tầm đấm móc chừng một gang tay; nếu đứng ở tầm đấm mà đánh chỏ, khuỷu chỉ quét qua mép đích hoặc bạn phải chồm người. Bước nửa bàn chân trước rồi mới xoay.
Lực tập ở tuần đầu chỉ chừng một phần tư. Đòn chỏ ngắn nên ngay cả lực nhỏ cũng truyền vào đích khá mạnh; người giữ đích cần thấy an toàn trước khi bạn tăng lực.
Luật an toàn khi tập đòn chỏ
Đây là phần không được bỏ qua. Lớp tốt sẽ có luật của riêng mình; danh sách dưới đây là mức tối thiểu chung.
- Chỉ tập chỏ vào đích dày (đích ôm, bao, đích đá), không tập vào găng đích mỏng cầm trên tay.
- Người giữ đích ôm đích sát người, khuỷu khép, đầu nghiêng ra khỏi đường đi của khuỷu.
- Không đánh chỏ vào người bạn tập, kể cả rất nhẹ, kể cả khi đeo mũ bảo hộ, trừ khi thầy tổ chức bài riêng với luật rõ.
- Thống nhất lực trước mỗi hiệp: một phần tư, một nửa. Người giữ đích có quyền nói "dừng" bất cứ lúc nào.
- Khởi động vai và khuỷu trước; khuỷu từng đau hay viêm thì hỏi bác sĩ trước khi tập.
- Người mới dưới vài tháng tập nên chỉ làm đánh không và chạm đích rất nhẹ.
- Va đầu, choáng hoặc đau nhói ở khuỷu: dừng ngay, nghỉ và đi khám.
Trong đối kháng thi đấu phong trào, nhiều luật không cho dùng chỏ; đừng tự mang đòn chỏ vào buổi đối kháng nhẹ nếu thầy chưa nói rõ được dùng.
Bảng lỗi đòn chỏ và cách sửa
| Lỗi | Nguyên nhân | Cách sửa |
|---|---|---|
| Chạm bằng cẳng tay giữa | Khuỷu gập hờ hoặc đứng xa | Gập khuỷu kín, bước vào sát hơn |
| Chạm bằng mỏm nhọn, đau khuỷu | Góc nâng khuỷu sai | Đánh chậm vào đích dày, tìm đoạn xương phẳng ngay dưới mỏm |
| Đánh bằng vai, không xoay hông | Quen đòn tay xa | Tập lại xoay bàn chân như đấm móc |
| Tay kia hạ xuống | Tập trung vào khuỷu đánh | Đặt mu bàn tay kia lên má, kiểm sau mỗi đòn |
| Chỏ bổ cúi gập người | Muốn đánh xuống mạnh | Hạ trọng tâm bằng gối, lưng thẳng |
| Chỏ ngược mất hướng | Xoay quá nhanh, chưa nhìn đích | Quay chậm, nhìn đích qua vai trước khi đánh |
Anh Minh tập Vovinam ba năm hay bị đau mỏm khuỷu sau buổi tập chỏ bổ. Lý do là anh đánh chỏ bổ quá dốc, chạm bằng đầu mỏm. Thầy cho đánh chéo hơn, chạm bằng đoạn xương dưới mỏm, và dùng đích dày hơn; hết đau sau hai tuần. Bài học ở đây là đau ở người đánh gần như luôn chỉ về một lỗi cụ thể, không phải về chuyện tay chưa đủ cứng.
Giáo án sáu tuần cho đòn chỏ
Mỗi buổi chừng mười lăm phút, sau khi đã khởi động vai, khuỷu, hông.
- Tuần 1–2: chỏ ngang đánh không, chậm, mỗi bên ba hiệp mười lần. Kiểm khuỷu gập kín, tay kia che mặt.
- Tuần 3: chỏ ngang vào đích dày, lực một phần tư. Đổi người giữ đích sau mỗi hiệp để cả hai đều học cách giữ.
- Tuần 4: thêm chỏ thốc và chỏ bổ đánh không, rồi chạm đích rất nhẹ.
- Tuần 5: nối đấm thẳng tay trước, bước vào, chỏ ngang tay sau, lực một phần ba.
- Tuần 6: ôn ba hướng chỏ trong một hiệp, thầy quan sát. Chỏ ngược chỉ học khi thầy thấy bạn đã vững.
Tuần nào người giữ đích kêu đau tay hoặc ngực, giảm lực và đổi sang đích dày hơn chứ không tập tiếp. Đòn chỏ tập đúng thì người giữ đích chỉ thấy lực đẩy chứ không thấy nhói.
Cuối mỗi buổi sờ lại vùng khuỷu: hơi đỏ ở đoạn xương dưới mỏm là bình thường; sưng, bầm đậm hay đau khi gập duỗi là phải nghỉ chỏ vài buổi.
Áp vào trường hợp của bạn
Đang học bài quyền có thế chỏ. Thế chỏ trong quyền thường đi cùng chuyển tấn, nên tập riêng thế chỏ với đích dày vài buổi giúp bạn hiểu lực của nó, rồi đánh trong quyền sẽ có hồn hơn. Hỏi thầy hướng chỏ chính xác của từng thế.
Chị Lan 45 tuổi, khớp khuỷu hay mỏi. Tập chỏ đánh không nhiều hơn, chạm đích rất nhẹ, và bỏ qua chỏ bổ trong giai đoạn đầu vì nó dồn lực xuống khuỷu nhiều nhất. Mỏi kéo dài sang hôm sau thì hỏi bác sĩ.
Võ sinh Khôi đai xanh muốn tập chỏ để đối kháng. Trước hết hỏi thầy luật đối kháng ở lớp có cho chỏ không. Nếu không, tập chỏ như một phần kỹ thuật và thể lực với đích, không mang vào buổi đối kháng nhẹ.
Người giữ đích lần đầu. Đừng ngại nói lực đang quá mạnh. Người đánh không nhìn thấy cảm giác của bạn; một câu "nhẹ lại" đúng lúc giữ cho cả hai tập được lâu.
Câu hỏi thường gặp
Đánh chỏ chạm bằng phần nào của khuỷu tay?
Thường là đoạn xương cẳng tay ngay dưới mỏm khuỷu, hoặc đầu dưới cánh tay ngay trên khuỷu tuỳ hướng chỏ. Chạm thẳng vào mỏm nhọn dễ đau cho chính người đánh. Môn của bạn có thể dạy chi tiết khác, hãy hỏi thầy.
Có nên tập đòn chỏ với bạn tập không đeo đích không?
Không. Đòn chỏ ngắn mà mạnh, rất dễ gây chấn thương mặt và đầu. Ở mức phong trào, chỏ chỉ tập vào đích dày có người giữ vững, có thầy và đồ bảo hộ, với lực đã thống nhất.
Đòn chỏ có dùng được trong đối kháng phong trào không?
Nhiều luật đối kháng phong trào không cho dùng chỏ. Chỉ dùng khi thầy hoặc ban tổ chức nói rõ được phép, có bảo hộ đầy đủ; đừng tự mang đòn chỏ vào buổi đối kháng nhẹ.
Chỏ ngang khác đấm móc ở chỗ nào?
Cơ chế xoay bàn chân và hông giống nhau, nhưng chỏ ngang ở tầm sát hơn nhiều và chạm bằng khuỷu thay vì nắm tay. Vì vậy cần bước vào gần hơn, khuỷu gập kín hơn, và đòn gây lực mạnh hơn ở cùng mức cố gắng.
Đánh chỏ xong bị đau khuỷu thì phải làm sao?
Nghỉ đòn chỏ vài buổi, chườm lạnh nếu sưng, và kiểm lại mặt chạm. Đau khi gập duỗi, bầm lan rộng hay tê ngón tay thì đi khám trước khi tập lại.
Người giữ đích cho đòn chỏ cần lưu ý gì?
Ôm đích dày sát người, khuỷu khép, một chân lùi làm trụ, đầu nghiêng ra khỏi đường đi của khuỷu. Thống nhất lực trước và được quyền nói dừng bất cứ lúc nào nếu thấy đòn quá mạnh hoặc lệch.