Chuyển tấn mượt dựa trên ba điều: hông dẫn hướng trước, bàn chân xoay theo hông chứ không đứng chết để gối bị vặn, và đầu giữ nguyên một độ cao suốt lúc đổi. Xoay trên gót hay trên phần trước bàn chân tuỳ lớp, nhưng bàn chân nào chịu xoay thì phải nhẹ đi trước khi xoay.
Phần lớn các đoạn trông vụng trong bài quyền không nằm ở thế đứng yên, mà ở khoảnh khắc đổi từ thế này sang thế kia: người đứng lên rồi mới xoay, chân trượt, hông xoay trước nhưng bàn chân vẫn dính sàn làm gối xoắn. Bài này đi qua nguyên lý xoay, các cặp chuyển tấn hay gặp, lỗi nguy hiểm cho gối, bài luyện từng cặp và cách ghép vào bài quyền. Nội dung dùng được cho bài quyền của Vovinam, võ cổ truyền, karate hay wushu, vì dù tên tấn mỗi môn một khác, khớp gối của người tập thì giống nhau.
Ba nguyên lý của mọi lần chuyển tấn
Hông đi trước, chân đi theo. Khi đổi hướng, hãy nghĩ là hông quay về hướng mới, bàn chân xoay theo để giữ gối thẳng hàng với mũi chân. Nếu bạn quay vai trước, hông bị kéo theo muộn, thân xoắn và đòn tay đi kèm mất lực.
Chân xoay phải nhẹ. Bàn chân đang gánh nhiều trọng lượng mà bị bắt xoay thì hoặc là không xoay được, hoặc là xoay bằng cách xoắn gối. Trước mỗi lần xoay, dồn trọng lượng sang chân kia một chút, đủ để chân xoay nhẹ đi.
Đầu đi trên một mặt phẳng. Từ trung bình tấn sang đinh tấn, hai thế có độ cao gần nhau. Nếu đầu nhô lên giữa chừng, bạn đang duỗi gối để đứng dậy rồi mới hạ xuống, vừa tốn thời gian vừa mất lực. Giữ gối chùng suốt lần chuyển.
Mắt đến hướng mới trước. Trong bài quyền, mắt thường quay về hướng mới trước khi thân quay. Đó không chỉ là thần thái mà còn giúp thăng bằng: mắt tìm mốc mới sớm, thân chuyển đến nơi là đã có điểm nhìn.
Đặt chân xuống chủ động. Chân nào phải bước thì nhấc lên vừa đủ, đi sát sàn, đặt xuống đúng vị trí bằng phần trước bàn chân rồi cả bàn. Bàn chân rơi bịch xuống sàn là dấu hiệu bạn mất kiểm soát ở giữa đường.
Các cặp chuyển tấn hay gặp và điểm mấu chốt
Mỗi lớp có bài quyền riêng, nhưng các cặp chuyển dưới đây xuất hiện ở hầu hết các môn. Chi tiết xoay trên gót hay mũi chân theo chuẩn lớp bạn.
| Từ | Sang | Điểm mấu chốt |
|---|---|---|
| Trung bình tấn | Đinh tấn sang trái | Xoay mũi chân trái ra hướng mới, xoay gót phải ra sau cho chân phải thành chân sau; hông quay, đầu không nhô |
| Đinh tấn chân trái trước | Đinh tấn quay sau | Xoay cả hai bàn chân trên phần trước bàn chân hoặc trên gót theo lớp; chân trái thành chân sau, độ dài bước giữ nguyên |
| Đinh tấn | Tấn dồn chân sau | Chân không bước, chỉ hông lùi về trên chân sau; gối sau mở theo mũi chân |
| Đinh tấn | Hạc tấn | Chân sau co lên đi thẳng qua sát chân trụ; gối trụ chùng, hông ngang |
| Hạc tấn | Trung bình tấn | Chân co đặt ngang xuống chủ động, gối trụ chùng thêm để hạ người, trọng lượng chia lại đều |
| Trung bình tấn | Trung bình tấn quay ngược | Một chân bước vòng qua sau, xoay hông nửa vòng; hai gối mở ngay khi chân đặt xuống |
Hãy đánh dấu các cặp này trong bài quyền bạn đang học. Một bài quyền dài thường chỉ có năm sáu kiểu chuyển lặp đi lặp lại; tập riêng từng kiểu sẽ nhanh hơn tập lại cả bài.
Chỗ nguy hiểm: xoay hông mà bàn chân dính sàn
Khớp gối là khớp bản lề, gập duỗi tốt nhưng chịu xoắn kém, nhất là khi đang gập và đang gánh nặng. Khi hông và thân quay về hướng mới trong khi bàn chân vẫn bám chặt sàn, phần xoay bị dồn vào gối. Lặp lại hàng trăm lần trong bài quyền, đó là con đường quen thuộc dẫn tới đau gối, và trong một lần trượt hoặc vấp, có thể thành chấn thương dây chằng hay sụn chêm.
Ba tình huống dễ gặp nhất: mặt sàn bám quá chặt như thảm cao su mới hoặc sàn gỗ dính mồ hôi; tập bằng giày có đế bám; và người tập quá lo giữ chân không xê dịch vì sợ bị thầy nhắc. Ở cả ba, bàn chân không xoay theo hông.
Cách phòng rất đơn giản: luôn cho bàn chân xoay theo hông, và trước khi xoay, làm nhẹ bàn chân ấy đi. Nếu sàn quá bám, xoay trên phần trước bàn chân thay vì trên cả bàn. Đau nhói trong gối khi xoay, cảm giác lỏng gối, hoặc gối sưng sau buổi tập là lý do để dừng và đi khám, không phải để cố tập tiếp.
Võ sinh Khôi đai xanh từng đau gối phải một thời gian vì mỗi lần quay sau trong bài quyền đều để bàn chân phải dính sàn. Thầy phát hiện khi đứng sau quan sát; Khôi sửa bằng cách tập quay sau chậm với khăn lót dưới bàn chân phải trong hai tuần để cảm nhận bàn chân trượt xoay.
Bài luyện chuyển tấn theo cặp
Mỗi buổi chọn hai cặp chuyển trong bảng ở trên. Tập sau khởi động gối, cổ chân, hông. Mặt sàn khô, không quá trơn, không quá bám.
- Chậm bốn nhịp. Nhịp một dồn trọng lượng làm nhẹ chân xoay, nhịp hai quay mắt và hông, nhịp ba xoay chân, nhịp bốn hạ vào tấn mới. Mười lần mỗi chiều.
- Hai nhịp. Gộp nhịp một với hai, nhịp ba với bốn. Mười lần mỗi chiều. Kiểm đầu không nhô bằng bóng trên tường.
- Một nhịp. Đổi tấn trong một nhịp liền, dừng lại hai giây để kiểm số đo tấn mới. Mười lần mỗi chiều.
- Kèm đòn tay. Thêm đòn tay đúng như trong bài quyền, đòn ra đúng lúc tấn mới vừa đứng xong, không sớm hơn.
- Ghép vào bài. Tập đoạn bài quyền có chứa cặp chuyển đó, từ động tác trước đến động tác sau. Ba lần liên tục.
Chị Lan bốn mươi lăm tuổi tập mỗi cặp ở mức chậm bốn nhịp trong một tuần trọn trước khi lên hai nhịp. Chị chậm hơn cả lớp ở tuần đầu, nhưng đến tuần thứ tư thì chuyển tấn gọn nhất lớp, và gối không đau lần nào.
Lỗi chuyển tấn chỉ lộ ra khi đi chậm
Lỗi chuyển tấn thường bị che đi khi tập nhanh. Tập chậm lại mới thấy.
| Lỗi | Nguyên nhân | Cách sửa |
|---|---|---|
| Đầu nhô lên rồi hạ xuống | Duỗi gối đứng lên trước khi xoay | Giữ gối chùng suốt lần chuyển; tập chậm bốn nhịp |
| Gối bị xoắn, đau mặt trong | Hông quay mà bàn chân không xoay theo | Làm nhẹ chân trước khi xoay; xoay trên phần trước bàn chân |
| Tấn mới ngắn hoặc hẹp hơn tấn cũ | Chân bước không đủ, vội đặt xuống | Đánh dấu vị trí đặt chân trên sàn, kiểm sau mỗi lần |
| Chân trượt khi xoay | Sàn trơn hoặc xoay khi chân còn gánh nặng | Lau sàn, kiểm đế giày; dồn trọng lượng khỏi chân xoay trước |
| Đòn tay ra trước khi tấn đứng xong | Vội theo nhịp bài | Tập riêng thời điểm: tấn đứng xong mới ra đòn |
| Mất hướng sau khi quay | Mắt không đến hướng mới trước | Quay mắt trước thân nửa nhịp, chọn mốc nhìn cố định ở mỗi hướng |
Nếu bạn chỉ sửa được một lỗi trong bảng này, hãy sửa lỗi thứ hai trước. Các lỗi khác làm bài quyền xấu; lỗi thứ hai làm gối hỏng.
Ghép vào bài quyền dài: chia đoạn theo điểm đổi hướng
Người học bài quyền dài hay chia bài theo số động tác, mười động tác một đoạn. Cách chia này tiện để nhớ, nhưng lại cắt ngang đúng những chỗ chuyển tấn, nên khi ghép lại, chỗ nối giữa hai đoạn luôn là chỗ vấp. Thử chia theo điểm đổi hướng: mỗi đoạn kết thúc ngay sau một lần quay hoặc một lần đổi tấn lớn, và đoạn sau bắt đầu bằng chính lần chuyển đó.
Như vậy mỗi lần chuyển tấn được tập hai lần: một lần ở cuối đoạn trước, một lần ở đầu đoạn sau. Những chỗ vốn yếu nhất được tập nhiều nhất. Khi đánh cả bài, các điểm đổi hướng trở thành chỗ bạn tự tin nhất, chứ không phải chỗ phải dừng lại nghĩ.
Một mẹo nữa là đi bài quyền chỉ bằng chân: bỏ hết đòn tay, chỉ đi tấn và chuyển tấn theo đúng đường đi của bài. Bài quyền vài chục động tác đi bằng chân chỉ mất chừng một phút, nhưng cho thấy ngay chỗ nào chân đặt sai hướng, chỗ nào bước ngắn, chỗ nào kết thúc lệch khỏi điểm xuất phát.
Anh Minh tập Vovinam ba năm dùng cách đi chân này trước mỗi kỳ kiểm tra. Điểm kết thúc bài của anh từng lệch gần một mét so với điểm bắt đầu; sau một tuần đi chân mỗi tối, độ lệch chỉ còn một gang tay.
Hỏi thầy về nhịp và cách xoay của lớp
Chuyển tấn là chỗ chuẩn của mỗi lớp khác nhau nhiều. Hỏi trước để không phải sửa lại thói quen.
- Ở lớp mình, khi quay sau trong đinh tấn, con xoay trên gót hay trên phần trước bàn chân?
- Chân sau con nên kéo vào gần chân trụ trước khi bước ra, hay bước thẳng?
- Đòn tay nên ra cùng lúc tấn đứng xong, hay sớm hơn một chút?
- Đoạn nào trong bài quyền con chuyển tấn còn nhấp nhô rõ nhất?
- Con thấy hơi đau gối khi quay sau, thầy nhìn xem bàn chân con có xoay theo hông không?
Anh Minh tập Vovinam ba năm vẫn được thầy nhắc ở đoạn quay sau. Câu hỏi thứ tư giúp anh biết cần tập riêng đoạn nào thay vì đánh lại cả bài mỗi tối.
Nếu thầy trả lời bằng cách làm mẫu, hãy nhìn chân thầy chứ không nhìn tay: bàn chân nào nhẹ đi trước, xoay bao nhiêu, đặt xuống ở đâu. Rồi làm lại ngay ba lần trước mặt thầy để được chỉnh tại chỗ, vì lời chỉnh nghe xong mà để đến tối mới tập thì thường đã nhớ sai một nửa.
Câu hỏi thường gặp
Chuyển tấn bị nhấp nhô đầu phải sửa thế nào?
Nguyên nhân thường là duỗi gối đứng lên trước khi xoay rồi mới hạ xuống. Giữ gối chùng suốt lần chuyển, tập chậm bốn nhịp và nhìn bóng đầu trên tường. Khi chậm đã không nhô thì tăng dần lên hai nhịp, rồi một nhịp.
Khi quay sau nên xoay trên gót hay trên mũi chân?
Tuỳ lớp và tuỳ môn: có lớp dạy xoay trên gót, có lớp xoay trên phần trước bàn chân. Điều không đổi là chân xoay phải nhẹ và phải xoay theo hông. Nếu sàn quá bám, xoay trên phần trước bàn chân thường an toàn hơn cho gối.
Vì sao chuyển tấn hay bị đau gối?
Hay gặp nhất là hông và thân quay về hướng mới trong khi bàn chân vẫn bám chặt sàn, phần xoay dồn vào khớp gối. Cho bàn chân xoay theo hông, làm nhẹ chân trước khi xoay. Đau nhói, cảm giác lỏng gối hay sưng thì dừng và đi khám.
Có nên tập chuyển tấn riêng ngoài bài quyền không?
Nên. Một bài quyền dài thường chỉ có vài kiểu chuyển tấn lặp lại. Tập riêng từng cặp chuyển ở nhịp chậm rồi nhanh dần sẽ sửa được lỗi nhanh hơn nhiều so với đánh lại cả bài, và giúp bài quyền liền mạch hơn.
Đòn tay nên ra lúc nào khi vừa chuyển tấn?
Phần lớn các lớp muốn đòn tay ra đúng lúc tấn mới vừa đứng xong, để lực từ chân và hông đi vào đòn. Ra đòn sớm hơn thì đòn chỉ còn sức vai. Hỏi thầy chuẩn nhịp của bài quyền lớp bạn.
Tập chuyển tấn trên sàn gạch ở nhà có được không?
Được nếu sàn khô và không trơn, nhưng sàn gạch cứng và một số loại quá trơn khi có mồ hôi. Tập chân trần, lau khô sàn, đi chậm. Tránh tập bằng giày đế bám vì bàn chân khó xoay, dễ dồn lực xoắn vào gối.