Muốn giữ tấn thấp đều suốt bài quyền, bạn cần ba thứ: độ thấp chọn đúng với sức chân hiện tại chứ không phải độ thấp đẹp nhất, cách chuyển tấn giữ đầu ngang một mức, và sức bền chân đủ cho nửa sau của bài. Tấn cao dần về cuối bài gần như luôn là dấu hiệu bạn đã chọn tấn quá thấp ở đầu, hoặc chuyển tấn bằng cách đứng thẳng lên rồi hạ xuống.
Bài này nói về tấn khi đang di chuyển trong bài quyền, khác với đứng tấn tĩnh để luyện chân. Phần dưới đi qua lý do tấn trôi, cách kiểm từng tấn hay gặp, chỗ gối và hông dễ đau, kỹ thuật chuyển tấn và lịch luyện bốn tuần.
Vì sao tấn cao dần ở nửa sau bài
Nhìn video của nhiều võ sinh, bạn sẽ thấy một hình mẫu rất đều: ba bốn thế đầu tấn sâu và đẹp, từ đoạn giữa đùi bắt đầu nâng lên, đến cuối bài người đánh gần như đứng thẳng chỉ khuỵu nhẹ gối. Bản thân người đánh hầu như không nhận ra, vì cảm giác của họ là "vẫn đang cố hạ".
Lý do đầu tiên là chọn tấn quá thấp so với sức chân. Đùi chịu được một tấn rất sâu trong vài chục giây khi đứng tĩnh, nhưng trong bài quyền bạn phải vào tấn, ra tấn, đổi tấn hàng chục lần, mỗi lần như một lần ngồi xuống đứng lên. Sức chân hết trước khi bài hết.
Lý do thứ hai là chuyển tấn kiểu nhấp nhô: đứng thẳng dậy, bước, rồi hạ xuống. Mỗi lần nhấp nhô là thêm một lần đùi phải nâng toàn bộ thân lên, tốn sức gấp đôi so với trượt ngang ở một độ cao. Lý do thứ ba là hơi thở: nín thở ở đoạn đầu làm cơ đùi thiếu oxy nhanh hơn, và cơ mỏi là cơ không giữ nổi độ thấp.
Có một cách tự nhận ra nhanh: sau khi đánh xong, nếu đùi bạn run hoặc nóng rát ngay ở đoạn thứ ba, thứ tư thì tấn đầu bài đang quá sâu. Nếu đùi chỉ mỏi đều khi hết bài, độ thấp của bạn gần đúng với sức hiện tại.
Kiểm từng loại tấn hay gặp trong bài quyền
Tên tấn khác nhau rất nhiều giữa các môn, bảng dưới dùng tên thông dụng; thầy của bạn có thể gọi khác. Mỗi dòng là điểm kiểm nhanh khi bạn dừng ở thế đó.
| Tấn | Kiểm nhanh | Lỗi hay gặp trong quyền |
|---|---|---|
| Tấn trước, chân trước gập (đinh tấn, tấn tiến, tuỳ môn) | Gối trước thẳng trên mũi chân, không vượt quá; chân sau gần thẳng, gót bám sàn | Gót sau nhấc lên khi đấm; bước ngắn dần về cuối bài |
| Tấn ngang, hai chân rộng (trung bình tấn, kỵ mã tấn) | Hai gối mở ra theo hướng mũi chân, lưng thẳng, mông không chổng | Gối đổ vào trong; tấn cao dần vì đùi mỏi |
| Tấn sau, trọng tâm dồn chân sau (hổ tấn, miêu tấn, tấn lùi) | Phần lớn trọng lượng ở chân sau, chân trước nhẹ, chạm sàn bằng mũi hoặc cả bàn tuỳ môn | Trọng tâm trôi về giữa, chân trước bị đè |
| Tấn chéo, chân bắt chéo (xà tấn, tấn bắt chéo) | Hai đùi ép vào nhau, gối sau tựa sau khoeo chân trước, thân thẳng | Mất thăng bằng khi ra khỏi tấn; gối xoắn khi xoay |
| Tấn một chân (hạc tấn, độc lập tấn) | Chân trụ hơi chùng gối, hông không lệch, mắt cố định | Chân trụ khoá thẳng gối; lắc lư phải chạm chân xuống |
Nếu bạn chỉ có thời gian kiểm một điểm, hãy kiểm gối: gối luôn hướng cùng hướng mũi chân và không đổ vào trong. Đó là điểm vừa quyết định tấn đẹp vừa quyết định gối có đau hay không.
Gối, hông và cổ chân: những chỗ dễ chấn thương
Tấn trong quyền đặt tải lên khớp nhiều hơn đứng tấn tĩnh, vì cộng thêm lực xoay và lực hạ người. Những dấu hiệu sau cần để ý:
- Gối đổ vào trong khi vào tấn: đây là nguyên nhân phổ biến nhất của đau mặt trong gối. Khi vào tấn, chủ động đẩy nhẹ gối ra theo hướng mũi chân.
- Xoay người khi bàn chân bị ghim chặt: gối bị xoắn. Khi xoay, bàn chân phải xoay theo trên ức chân hoặc gót, tuỳ động tác.
- Tấn sâu hơn khả năng gập hông: lưng phải cong bù, đau lưng dưới. Nâng tấn lên một chút cho tới khi lưng thẳng được.
- Đau phía trước gối, dưới xương bánh chè, sau mỗi buổi: thường do tấn trước quá sâu và gối vượt mũi chân. Giảm độ sâu và báo thầy.
- Cổ chân lật khi hạ từ đòn chân xuống tấn: hạ chân xuống sàn bằng cả bàn, đừng vào tấn sâu ngay khi chân vừa chạm.
- Đau nhói, sưng, nghe tiếng lục cục kèm đau, hay gối bị kẹt không duỗi được thì dừng tập và đi khám. Người đã có chấn thương gối cũ nên hỏi bác sĩ về độ sâu tấn được phép.
Chị Lan bốn mươi lăm tuổi được thầy cho đánh bài với tấn cao hơn các bạn trẻ trong ba tháng đầu. Đó không phải là hạ chuẩn mà là chuẩn hợp với khớp của chị lúc đó.
Chuyển tấn mà đầu không nhấp nhô
Cách kiểm đơn giản: nhờ người đứng ngang nhìn đỉnh đầu bạn so với một đường trên tường khi bạn chuyển giữa hai tấn. Rồi tập theo trình tự sau:
- Đứng ở tấn đầu tiên, ở độ thấp bạn giữ được suốt bài chứ không phải độ thấp sâu nhất. Ghi nhớ khoảng cách từ đỉnh đầu tới đường mốc trên tường.
- Chuyển trọng tâm sang chân trụ mà không nâng hông lên. Đầu gối chân trụ giữ nguyên độ gập.
- Chân bước trượt sát sàn, đi qua cạnh chân trụ rồi ra vị trí mới. Bàn chân không nhấc cao.
- Đặt chân xuống và chuyển trọng tâm sang tấn mới. Đỉnh đầu vẫn ở cùng độ cao.
- Lặp chậm mười lần mỗi bên. Người nhìn báo mỗi lần đầu nhô lên. Khi không còn nhô, tăng tốc dần.
Một số môn cố ý có động tác nhún, nảy hay đổi độ cao, nhất là trong võ cổ truyền và Vovinam. Những chỗ đó theo đúng bài; nguyên tắc giữ đầu ngang chỉ áp cho các bước chuyển thông thường.
Áp vào trường hợp của bạn
Bạn mới tập dưới sáu tháng. Ưu tiên tấn đúng hình và gối đúng hướng, độ thấp để sau. Ở giai đoạn này, một tấn cao mà gối, lưng, gót đều đúng có giá trị hơn nhiều so với một tấn thấp mà gối đổ vào. Nhờ thầy chỉ một độ thấp tối thiểu và giữ nó suốt bài.
Bạn đã tập vài năm nhưng tấn vẫn tụt cuối bài. Gần như chắc là chuyển tấn nhấp nhô hoặc thiếu sức bền đùi. Làm bài kiểm đỉnh đầu ở mục chuyển tấn; nếu đầu nhô nhiều, sửa kỹ thuật trước khi tập thêm sức.
Bạn quay lại sau một thời gian nghỉ dài. Sức chân giảm nhanh hơn trí nhớ bài. Hai tuần đầu đánh bài với tấn cao hơn trước, và đừng so với chính mình hồi đang tập đều. Gối và gân cần thời gian thích nghi lại.
Bạn thừa cân hoặc có gối yếu. Hỏi bác sĩ trước, rồi nói với thầy tình trạng của mình. Có thể đánh bài với tấn cao hơn hẳn và bỏ qua những đoạn nhảy, đổi tấn liên tục trong thời gian đầu.
Bài luyện bốn tuần để giữ tấn tới cuối bài
Mỗi buổi dành mười lăm tới hai mươi phút sau khởi động kỹ hông, gối và cổ chân. Bỏ qua buổi nào gối đau.
| Tuần | Bài tập | Đạt khi |
|---|---|---|
| 1 | Chọn độ thấp vừa sức: đánh cả bài và để ý độ cao ở thế cuối. Lấy đó làm độ thấp chuẩn tạm, cao hơn cái bạn muốn. | Thế đầu và thế cuối cao bằng nhau. |
| 2 | Chuyển tấn không nhấp nhô giữa hai tấn hay gặp nhất trong bài, mười lần mỗi bên; giữ tấn tĩnh ba lần ba mươi giây ở độ thấp chuẩn. | Người nhìn không thấy đầu nhô ở ít nhất tám lần trên mười. |
| 3 | Đánh nửa sau bài trước, khi chân còn khoẻ, rồi mới đánh cả bài. | Nửa sau đánh lúc khoẻ và lúc mệt khác nhau không quá một gang tay ở độ cao. |
| 4 | Hạ độ thấp chuẩn thêm một chút, đánh cả bài hai lượt liền. | Lượt hai vẫn giữ được độ thấp mới tới thế cuối. |
Ngoài giờ lên lớp, các bài tăng sức bền đùi như ngồi xổm chậm với ghế đỡ phía sau hay bước lên bậc thấp giúp nhiều hơn là đứng tấn thật lâu đến mức run chân.
Đừng đo tiến bộ bằng độ thấp của thế đầu tiên. Thước đo đúng là độ chênh giữa thế đầu và thế cuối: chênh càng ít, tấn của bạn càng thật. Ghi con số ước lượng đó vào sổ tập mỗi tuần, chẳng hạn "lệch một gang tay", "lệch nửa gang", để thấy mình đang đi lên.
Câu hỏi nên mang tới lớp và một trường hợp để so
Anh Minh tập Vovinam ba năm, rất tự hào về tấn sâu của mình ở đầu bài. Khi xem lại cả bài, anh thấy từ đoạn thứ tư trở đi đùi đã nâng lên rõ, không còn gần song song với sàn như ở mấy thế đầu. Thầy khuyên anh nâng tấn đầu bài lên một chút. Anh không thích vì "trông kém đi", nhưng sau ba tuần, cả bài đều một độ thấp và tổng thể trông chắc hơn hẳn so với một khởi đầu ấn tượng rồi tụt dần.
Bạn có thể mang những câu sau tới lớp: "Với sức chân của em bây giờ, tấn nên thấp tới đâu để giữ được cả bài?", "Bài này có chỗ nào cố ý đổi độ cao không, hay em phải giữ ngang suốt?", "Gối em có đổ vào trong ở tấn nào không?". Những câu cụ thể như vậy giúp thầy sửa nhanh hơn câu chung chung "tấn em có ổn không".
Khi thầy đã chỉ, hãy làm theo đúng mức thầy nói trong vài tuần trước khi tự hạ tấn thêm. Tự hạ sớm vì muốn đẹp là con đường ngắn nhất quay về lỗi cũ, và đôi khi là con đường tới phòng khám.
Câu hỏi thường gặp
Tấn trong bài quyền phải thấp tới mức nào?
Thấp tới mức bạn giữ được đều từ đầu tới cuối bài mà lưng vẫn thẳng và gối không đau. Độ thấp chuẩn của môn là mục tiêu dài hạn; trước mắt, đều quan trọng hơn sâu.
Vì sao đánh quyền xong hay đau gối?
Thường vì gối đổ vào trong khi vào tấn, xoay người khi bàn chân bị ghim, hoặc tấn trước quá sâu làm gối vượt mũi chân. Nếu đau kéo dài, sưng hay đau nhói, hãy dừng tập và đi khám.
Đứng tấn tĩnh lâu có giúp giữ tấn trong quyền không?
Giúp một phần, vì tăng sức bền đùi. Nhưng tấn trong quyền còn cần kỹ năng chuyển tấn và sức bền khi lên xuống liên tục. Kết hợp đứng tấn vừa phải với tập chuyển tấn và các bài tăng sức đùi sẽ hiệu quả hơn.
Người lớn tuổi có cần đứng tấn thấp như người trẻ không?
Không cần trong giai đoạn đầu. Thầy thường cho phép tấn cao hơn để bảo vệ khớp, rồi hạ dần theo sức. Người có bệnh khớp hay chấn thương cũ nên hỏi bác sĩ về độ sâu tấn phù hợp.
Có nên tập tấn trên sàn gạch ở nhà không?
Tập được nếu sàn khô, không trơn và bạn đi chân trần hoặc giày đế mỏng bám tốt. Tránh xoay mạnh trên sàn gạch vì dễ xoắn gối. Thảm mỏng hay sàn gỗ dễ chịu cho khớp hơn.