Chặt cạnh tay đúng là chạm bằng phần thịt dày ở mép bàn tay phía ngón út, đoạn giữa cổ tay và gốc ngón út, với bàn tay căng, bốn ngón khép sát, ngón cái gập vào, cổ tay thẳng một đường với cẳng tay. Lực đến từ hông và vai xoay, cẳng tay như cán dao đi theo một cung, không phải từ việc gồng cứng bàn tay.
Đòn này có trong nhiều môn với nhiều tên: chặt, chém tay, thủ đao, đao thủ; tuỳ môn có thể gọi khác. Đây cũng là đòn hay bị gắn với màn biểu diễn chặt ván, chặt gạch, khiến nhiều người nghĩ phải làm cứng tay bằng đánh vật cứng. Không cần và không nên. Phần dưới đi qua hình bàn tay, mặt chạm, ba đường chặt hay gặp, cảm giác đúng sai, lỗi, và bài luyện chỉ dùng đích mềm.
Tạo hình bàn tay cho đòn chặt
Làm chậm trước gương, mỗi bước giữ hai nhịp thở.
- Duỗi và khép bốn ngón. Bốn ngón duỗi thẳng, ép sát nhau, không có khe. Đầu ngón hơi cong nhẹ cũng được, tuỳ môn.
- Gập ngón cái. Ngón cái gập vào, áp vào cạnh lòng bàn tay hoặc dưới gốc ngón trỏ. Ngón cái chĩa ra ngoài là dễ bị bẻ khi chạm.
- Căng nhẹ lòng bàn tay. Cảm giác như đang ép bàn tay vào một tấm kính phẳng. Không gồng tới mức run.
- Thẳng cổ tay. Nhìn từ bên cạnh, mép bàn tay phía ngón út nằm trên một đường với mép cẳng tay. Cổ tay không cụp, không ngửa.
- Xác định mặt chạm. Dùng tay kia sờ mép bàn tay từ cổ tay tới gốc ngón út. Đoạn thịt dày ở giữa là mặt chạm; đầu xương cổ tay và đốt ngón út nằm ngoài vùng này.
Nếu thấy ngón út bị kéo xa các ngón khác khi căng tay, khép lại và căng ít hơn. Ngón út tách ra là ngón út sẽ lãnh đòn.
Vì sao chỉ chạm bằng phần thịt dày
Mép bàn tay phía ngón út có một lớp cơ khá dày che xương bàn tay số năm. Lớp cơ này chính là đệm tự nhiên của đòn chặt. Chạm bằng nó, lực truyền qua đệm cơ vào xương bàn tay rồi về cẳng tay theo đường thẳng, khá an toàn với đích mềm hoặc vừa.
Hai đầu của vùng này thì không. Gần cổ tay là mỏm xương cổ tay nhô ra, chạm vào đích cứng rất đau và có thể tổn thương. Gần ngón út là đốt gốc ngón út, mảnh và dễ trật. Người mới hay chạm quá xa về phía ngón vì nghĩ "đầu dao" phải là phần nhọn nhất; thực ra đòn chặt dùng thân dao, không dùng mũi.
Chuyện chặt ván, chặt gạch trong biểu diễn có nhiều yếu tố khác như cách kê vật, loại vật liệu, góc chạm và việc người biểu diễn đã tập nhiều năm dưới sự hướng dẫn chặt chẽ. Với người tập phong trào, không có lý do gì để thử. Mục tiêu của đòn chặt trong lớp là đúng đường, đúng mặt chạm, đúng chuỗi lực, và luyện trên đích mềm. Luyện cứng tay bằng đánh vật cứng gây tổn thương xương và khớp lâu dài.
Ba đường chặt hay gặp
Tên hướng dưới đây là cách gọi chung; bài quyền và giáo trình của từng môn có thể chia khác.
| Đường chặt | Tay chuẩn bị ở đâu | Nguồn lực | Chỗ hay sai |
|---|---|---|---|
| Ngoài vào (chặt ngang vào trong) | Bàn tay đưa ra sau tai cùng bên, lòng tay hướng về mặt | Hông và vai xoay vào, cẳng tay xoay úp khi chạm | Đưa tay ra sau quá xa, đòn lộ |
| Trong ra (chặt ngang ra ngoài) | Bàn tay đặt ở vai bên kia, lòng tay úp | Vai và hông xoay ra, khuỷu duỗi dần | Khuỷu khoá thẳng khi chạm |
| Bổ xuống | Bàn tay nâng cao ngang hoặc trên đầu | Gối chùng và thân hạ xuống | Gập cổ tay khi chạm, chạm bằng đầu xương cổ tay |
Trong bài quyền, đòn chặt thường đi cùng một thế tay kia kéo về hông hoặc che phía trước. Tay kéo về đó không phải để trang trí; nó giúp hông xoay và giữ thăng bằng. Tập đòn chặt rời thì vẫn giữ tay kia ở thủ thế.
Chặt ngoài vào là đường người mới nên học trước, vì cơ chế xoay hông giống đấm móc và tay kia dễ che mặt. Chặt trong ra cần vai linh hoạt hơn, còn chặt bổ đòi hỏi giữ lưng thẳng khi hạ trọng tâm, nên thường để sau.
Căng bàn tay lúc nào, thả cẳng tay lúc nào
Đòn chặt có cùng bài học với nắm tay khi đấm: căng suốt đường đi là đòn chậm và mỏi. Cẳng tay và vai cần lỏng khi đòn đang đi để hông kéo được cả khối tay đi nhanh; chỉ bàn tay giữ hình ở mức vừa, ngón khép nhưng chưa ép mạnh.
Ở khoảnh khắc chạm, căng bàn tay mạnh trong một chớp và khoá cổ tay. Đây là lúc bốn ngón ép sát nhất và mép bàn tay cứng lên như một tấm ván. Ngay sau khi chạm, thả lỏng lại để tay về nhanh. Người tập lâu năm làm việc này nhanh tới mức nhìn từ ngoài chỉ thấy một cú quất gọn.
Tập cảm giác này bằng cách chặt thật chậm vào đích mềm. Khi tay còn cách đích chừng một bàn tay, đếm thầm "căng", chạm, rồi "thả". Nếu bạn thấy cẳng tay đã gồng từ lúc vừa nhấc tay, quay lại tốc độ chậm hơn nữa. Gồng cứng sớm còn làm vai nhún lên, kéo theo cổ căng và đau đầu sau buổi tập ở người hay căng thẳng.
Cảm giác đúng và cảm giác sai
Đúng: bàn tay như tấm ván mỏng. Bốn ngón không trượt khi chạm, bạn thấy lực chạm ở giữa mép bàn tay rồi lan về cẳng tay. Không chỗ nào nhói.
Đúng: vai và hông dẫn, cẳng tay đi theo. Như đấm móc, thân xoay trước, cẳng tay đến sau cùng. Vai không nhún lên.
Sai: nhói ở đốt ngón út. Chạm quá xa về phía ngón. Dời mặt chạm về giữa mép bàn tay, khép ngón út sát hơn.
Sai: nhói ở mỏm xương cổ tay. Chạm quá gần cổ tay, hoặc cổ tay cụp xuống. Chỉnh cổ tay thẳng, chạm chậm vào đích mềm để tìm lại vùng thịt dày.
Sai: ngón cái đau sau buổi tập. Ngón cái đang chĩa ra hoặc bị kéo căng. Gập ngón cái áp sát vào cạnh lòng bàn tay.
Sai: tê buốt lan xuống ngón út và áp út. Có thể do va vào dây thần kinh ở mặt trong khuỷu hoặc cổ tay. Dừng tập đòn chặt trong buổi; tê không hết thì đi khám.
Bảng lỗi đòn chặt và cách sửa
| Lỗi | Nguyên nhân | Cách sửa |
|---|---|---|
| Ngón tay xoè khi chạm | Căng ngón chưa đủ hoặc mỏi tay | Tập khép ngón trước gương, chạm chậm |
| Gồng cứng cả cánh tay | Nghĩ đòn chặt phải cứng mới mạnh | Thả vai, chỉ căng bàn tay ở lúc chạm |
| Đánh bằng cổ tay vẩy | Không dùng hông và vai | Khoá cổ tay, tập xoay hông riêng như bài đấm móc |
| Chặt bổ gập người | Muốn đánh xuống mạnh | Hạ trọng tâm bằng gối, lưng thẳng |
| Khuỷu khoá thẳng khi chặt trong ra | Đứng xa hoặc muốn với tới | Đứng gần hơn, chạm khi khuỷu còn hơi chùng |
| Tay kia buông thõng | Tập trung vào tay chặt | Giữ tay kia ở thủ thế hoặc kéo về hông theo bài |
Anh Minh tập Vovinam ba năm từng nghĩ cạnh tay đau là do "tay chưa quen". Thầy chỉ ra anh luôn chạm bằng đốt ngón út. Dời mặt chạm về giữa, cơn đau hết, và đòn lại có lực hơn vì cạnh tay không còn bị oằn.
Bài luyện năm tuần chỉ dùng đích mềm
Không đánh vào tường, cột, gạch, ván, cát khô, hay bất cứ vật cứng nào. Đích mềm đủ để học đúng cơ chế.
- Tuần 1: tạo hình bàn tay ba mươi lần mỗi bên; chặt không chậm theo ba đường, mỗi đường mười lần.
- Tuần 2: chạm chậm vào đích xốp hoặc gối do bạn tập giữ, chỉ để kiểm mặt chạm. Lực một phần tư.
- Tuần 3: chặt ngoài vào và trong ra vào đích cầm tay, lực một phần ba. Người giữ đích nghiêng đích đúng hướng đón.
- Tuần 4: chặt bổ xuống vào đích cầm ngang tầm vai người giữ, không cầm thấp trước mặt hay trên đầu họ.
- Tuần 5: ghép đòn chặt vào một đoạn bài quyền hoặc một tổ hợp đơn giản thầy dạy, ví dụ gạt rồi chặt.
Người giữ đích cho đòn chặt bổ cần cầm đích chắc bằng hai tay, mặt đích ngửa lên chéo, giữ ở ngang vai mình và tránh để đầu ở dưới đường chặt. Người chặt luôn chờ người giữ nói "sẵn sàng" rồi mới ra đòn.
Mỗi buổi sau khi tập, mở bàn tay ra xem: vùng giữa mép bàn tay hơi đỏ là đúng. Đỏ hay bầm ở đốt ngón út hay mỏm cổ tay là mặt chạm sai.
Áp vào trường hợp của bạn
Đang học bài quyền có nhiều thế chặt. Tập riêng từng hướng chặt với đích mềm vài buổi, rồi đánh trong quyền. Hỏi thầy tay kia trong thế đó kéo về đâu, vì nó ảnh hưởng tới hông.
Chị Lan 45 tuổi, ngón tay hơi cứng khớp. Căng ngón vừa phải, đừng ép duỗi ngón tới đau. Có thể giữ đầu ngón hơi cong. Nếu khớp ngón sưng hay đau buổi sáng, hỏi bác sĩ trước khi tập chạm đích.
Võ sinh Khôi đai xanh thích biểu diễn. Biểu diễn chặt vật cứng không phải phần của tập phong trào thường ngày. Nếu lớp có tiết mục, đó là việc thầy chuẩn bị riêng; bạn không tự thử ở nhà.
Người làm việc tay chân nặng. Bàn tay quen cầm nắm vật nặng thường mạnh nhưng ngón khó khép thẳng. Tập phần tạo hình kỹ hơn, vì ngón cong không đều làm mặt chạm lồi lõm.
Người từng gãy hoặc trật ngón út. Hỏi bác sĩ trước khi chạm đích. Khi quay lại, chỉ chặt không vài tuần, rồi chạm đích rất mềm và báo thầy, vì đòn chặt dồn lực sát ngón út hơn mọi đòn tay khác.
Câu hỏi thường gặp
Chặt cạnh tay chạm bằng phần nào của bàn tay?
Chạm bằng phần thịt dày ở mép bàn tay phía ngón út, đoạn giữa cổ tay và gốc ngón út. Tránh chạm bằng mỏm xương cổ tay hay đốt ngón út, vì hai chỗ này mảnh và dễ đau, dễ tổn thương.
Có cần luyện cứng tay bằng chặt vào vật cứng không?
Không cần và không nên. Đánh vật cứng để luyện tay gây tổn thương xương, khớp lâu dài. Đòn chặt mạnh nhờ đúng mặt chạm, đúng đường và chuỗi lực từ hông, tập với đích mềm là đủ.
Ngón cái đặt thế nào khi chặt cạnh tay?
Ngón cái gập vào, áp sát cạnh lòng bàn tay hoặc dưới gốc ngón trỏ. Để ngón cái chĩa ra ngoài dễ bị bẻ hoặc trật khi bàn tay va chạm.
Chặt cạnh tay xong bị tê ngón út là sao?
Có thể bạn đã va vào dây thần kinh ở cổ tay hoặc mặt trong khuỷu do chạm lệch. Dừng tập đòn chặt trong buổi; nếu tê không hết sau vài giờ hoặc tái lại nhiều lần thì đi khám.
Đòn chặt có dùng trong đối kháng nhẹ không?
Tuỳ môn và luật của lớp; nhiều buổi đối kháng phong trào không dùng đòn chặt vì khó kiểm soát lực và dễ trúng vùng cổ. Chỉ dùng khi thầy nói rõ, có bảo hộ, và luôn nhắm vào vùng được phép.
Nên hỏi thầy gì về đòn chặt?
Hỏi môn mình gọi đòn này là gì, đầu ngón duỗi thẳng hay hơi cong, tay kia kéo về đâu, và các hướng chặt trong bài quyền khác nhau ra sao. Nhờ thầy xem mặt chạm trên bàn tay bạn sau một hiệp đích mềm.