Bước tiến lùi đúng trong đối kháng tuân theo một luật gốc: chân nằm gần hướng muốn đi thì đi trước, chân kia theo sau một khoảng bằng đúng khoảng vừa đi, để sau mỗi bước bạn vẫn đứng nguyên trong thế thủ. Tiến thì chân trước đi trước, lùi thì chân sau đi trước. Mỗi bước ngắn, chừng nửa bàn chân đến một bàn chân, và đầu gần như không lên xuống.
Phần lớn người mới đối kháng di chuyển bằng cách đi bộ: hai chân lần lượt vượt qua nhau, hoặc tiến bằng một bước rất dài rồi đứng chụm. Cả hai đều làm mất thế thủ ở đúng lúc đối phương có thể ra đòn. Bài này mô tả ba kiểu bước tiến lùi dùng nhiều ở các môn, cách đo khoảng cách, lỗi hay gặp, bài luyện một mình và với bạn tập hợp tác. Đối kháng nào cũng chỉ tập khi có thầy, có bảo hộ và lực nhẹ.
Ba kiểu bước tiến lùi và lúc dùng
Tên gọi mỗi lớp mỗi khác, tuỳ môn có thể gọi khác. Bảng chỉ mô tả cơ chế để bạn nhận ra mình đang được dạy kiểu nào.
| Kiểu bước | Cơ chế | Ưu | Nhược |
|---|---|---|---|
| Bước trượt | Chân gần hướng đi bước trước một đoạn ngắn, chân kia trượt theo đúng đoạn đó | Luôn giữ thế thủ, dễ học, an toàn | Chậm hơn khi cần đi xa |
| Bước đẩy | Chân sau đẩy sàn mạnh để chân trước lao đi, chân sau theo ngay | Nhanh, đi xa trong một nhịp, đi kèm đòn tay thẳng | Dễ lộ ý định nếu đẩy chậm |
| Bước nhún cả hai chân | Cả hai chân rời sàn thấp cùng lúc, đáp xuống ở vị trí mới | Rất nhanh, dùng nhiều ở các môn đá | Tốn sức, dễ nhấp nhô nếu nhún cao |
| Bước bộ thường | Hai chân lần lượt vượt qua nhau | Đi xa nhanh | Có khoảnh khắc chân bắt chéo, mất đế; tránh khi ở gần đối phương |
Bước nhún cả hai chân thường gặp ở taekwondo và karate đối kháng; boxing thiên về bước trượt và bước đẩy. Đây là xu hướng chung, mỗi lớp có thể khác.
Ở lớp phong trào, bước trượt là nền. Khi đã giữ được thế thủ qua hàng trăm bước trượt, bước đẩy và bước nhún mới có chỗ dựa. Bước bộ thường chỉ dùng khi đang ở xa ngoài tầm đòn.
Bước trượt tiến và lùi, từng nhịp
Mô tả cho người đứng chân trái trước. Đứng thế thủ của lớp, gối chùng, trọng lượng theo chuẩn lớp.
- Tiến: chân trước đi. Chân trái nhấc thấp, đi về trước chừng nửa bàn chân, đặt xuống bằng phần trước bàn chân. Lực đi từ chân sau đẩy nhẹ, không phải từ việc ngả người về trước.
- Tiến: chân sau theo. Ngay khi chân trái chạm sàn, chân phải trượt theo đúng nửa bàn chân. Số đo thế thủ trở lại như cũ.
- Lùi: chân sau đi. Chân phải nhấc thấp, lùi chừng nửa bàn chân. Chân trước đẩy nhẹ để đưa người về sau.
- Lùi: chân trước theo. Chân trái trượt về đúng khoảng đó. Không để chân trái kéo về quá nhiều thành ra hai chân chụm.
- Kiểm sau mỗi bước. Nếu dừng lại bất kỳ lúc nào, bạn phải đang ở đúng thế thủ. Đó là thước đo duy nhất của bước trượt đúng.
Tập trên hai đường băng dính song song cách nhau một vai. Mỗi chân đi trên đường của mình. Khi đã quen, tăng độ dài bước lên một bàn chân rồi trộn bước ngắn với bước dài.
Khoảng cách: ba vùng và vì sao lùi thẳng là bẫy
Trong đối kháng có ba vùng khoảng cách. Vùng ngoài là nơi không ai với tới ai, kể cả bằng chân. Vùng giữa là nơi chân với tới, tay thì phải bước vào mới tới. Vùng gần là nơi tay với tới ngay. Mỗi kiểu bước tiến lùi tồn tại để đưa bạn từ vùng này sang vùng kia đúng lúc bạn muốn, và rời khỏi vùng nguy hiểm trước khi đối phương ra đòn.
Người mới hay đứng lâu ở ranh giới giữa vùng ngoài và vùng giữa, nơi đối phương chỉ cần một bước đẩy là chạm. Hãy ở hẳn ngoài, hoặc vào hẳn trong để ra đòn rồi ra ngay. Ở lưng chừng là ở chỗ bị đánh mà không đánh được.
Lùi thẳng là phản xạ tự nhiên khi bị ép, nhưng lùi thẳng có hai vấn đề. Thứ nhất, đối phương tiến về trước luôn nhanh hơn bạn lùi về sau, vì đi tới dễ hơn đi lùi. Thứ hai, sàn tập có giới hạn: lùi thẳng ba bốn bước là chạm mép thảm hoặc tường. Vì vậy, sau một hai bước lùi, hãy chuyển sang bước chếch hoặc xoay góc, phần ấy được nói kỹ ở bài về di chuyển vòng.
Võ sinh Khôi đai xanh trong hai buổi đối kháng nhẹ đầu tiên đều bị dồn ra mép thảm. Thầy cho Khôi một quy tắc: không lùi thẳng quá hai bước. Buổi thứ ba, Khôi vẫn bị ép, nhưng không lần nào ra tới mép, và lần đầu tiên Khôi thấy mình còn đủ bình tĩnh để nhìn tay đối phương.
Ghép bước với đòn tay: chân trước hay tay trước
Đấm thẳng tay trước khi tiến. Ở nhiều môn, đòn tay trước chạm đích gần như cùng lúc chân trước chạm sàn. Ra sớm hơn thì tay với tới trước khi người tới, đòn chỉ còn sức vai; ra muộn hơn thì đối phương đã thấy bạn bước vào.
Đấm tay sau khi đứng tại chỗ. Đòn tay sau cần xoay hông và đẩy chân sau, nên thường ra khi chân đã đứng yên sau bước trượt. Ra đòn tay sau giữa lúc chân sau đang trượt là mất điểm tựa.
Ra đòn rồi rút. Sau đòn, bước lùi ngay bằng chân sau đi trước. Người mới hay đứng lại ngắm đòn của mình, đúng lúc đối phương đang ở vùng gần.
Đòn chân đi trước, bước theo sau. Với đòn đá chân trước, có lớp dạy bước trượt nhỏ chân sau lên trước rồi mới đá, có lớp dạy đá ngay. Hỏi thầy chuẩn lớp, đừng trộn hai kiểu.
Nhịp ghép phải tập chậm. Ghép bước với đòn ở nhịp chậm, đòn vào không khí hoặc vào đích cầm tay, mười lần mỗi kiểu, rồi mới nhanh dần. Đòn có người trước mặt chỉ tập khi có thầy, có bảo hộ, và lực nhẹ.
Lỗi bước chân khi tiến lùi
Phần lớn lỗi bước chân chỉ lộ ra khi có người trước mặt. Tập một mình chậm để sửa, rồi kiểm với bạn tập hợp tác.
| Lỗi | Nguyên nhân | Cách sửa |
|---|---|---|
| Bước quá dài, hai chân dang rộng | Muốn tới đích trong một bước | Chia thành hai bước ngắn; giữ số đo thế thủ sau mỗi bước |
| Chân theo kéo quá nhiều, hai chân chụm | Không cảm nhận được khoảng đã đi | Tập trên băng dính, đếm nửa bàn chân |
| Ngả người về trước khi tiến | Dùng thân kéo chân | Cho chân sau đẩy, đầu đi ngang |
| Nhấc chân cao như đi bộ | Thói quen ngoài đời | Chân lướt sát sàn, chỉ đủ không cọ |
| Bước theo nhịp đều đặn | Đếm thầm trong đầu | Trộn bước ngắn, dài, dừng; nhịp không đoán được |
| Lùi thẳng tới mép thảm | Phản xạ khi bị ép | Tối đa hai bước lùi thẳng, rồi chếch hoặc xoay |
Chị Lan bốn mươi lăm tuổi hay mắc lỗi thứ ba vì cổ chân chị cứng, chân sau đẩy không được. Thầy cho chị tập nâng gót tại chỗ mỗi tối và rút ngắn bước; sau một tháng chị tiến mà đầu không đổ về trước nữa.
Khi đọc bảng, hãy chọn đúng một lỗi để sửa trong một tuần. Sửa hai ba lỗi cùng lúc, người tập thường nghĩ quá nhiều tới chân và cứng đờ cả người, bước còn tệ hơn lúc trước. Một lỗi một tuần, sáu lỗi là sáu tuần, nhanh hơn ta tưởng.
Bài luyện bốn tuần, một mình và với bạn tập
Hai tuần đầu tập một mình, hai tuần sau thêm bạn tập hợp tác, không ra đòn. Mỗi buổi mười lăm phút sau khởi động.
- Tuần 1, bước trượt trên băng dính. Tiến mười bước, lùi mười bước, ba lượt. Dừng bất kỳ lúc nào để kiểm thế thủ.
- Tuần 2, trộn độ dài và nhịp. Bước ngắn, ngắn, dài, dừng; rồi dài, dừng, ngắn. Thêm bước đẩy: chân sau đẩy, chân trước đi một bàn chân, kèm đấm thẳng nhẹ vào không khí.
- Tuần 3, trò chơi gương. Hai người đứng thế thủ ở vùng ngoài. Một người dẫn, tiến lùi tuỳ ý; người kia giữ đúng khoảng cách ban đầu. Không ra đòn. Mỗi lượt một phút, đổi vai.
- Tuần 4, chạm vai. Vẫn trò chơi gương, nhưng người dẫn thỉnh thoảng bước đẩy vào chạm nhẹ tay lên vai người kia. Người kia tập lùi đúng lúc hoặc chếch ra. Tay chạm nhẹ, có thầy đứng xem.
- Ghi chép. Sau mỗi buổi, ghi một lỗi chính. Lỗi lặp lại ba buổi liền thì mang lên hỏi thầy.
Người có chấn thương cổ chân hoặc gối, hay có bệnh tim mạch, nên hỏi bác sĩ trước khi tập bước nhún và bước đẩy liên tục. Bước trượt chậm thường là lựa chọn an toàn để bắt đầu.
Câu nên hỏi thầy về bước chân
Mỗi lớp dạy bộ pháp một kiểu. Hỏi thẳng để biết mình đang tập đúng thứ lớp cần.
- Ở lớp mình, kiểu bước nền là bước trượt hay bước nhún?
- Khi tiến kèm đấm thẳng, đòn nên ra lúc chân trước chạm sàn hay trước đó?
- Bước của con dài hay ngắn so với chiều cao của con?
- Khi bị ép, con nên lùi mấy bước rồi đổi hướng?
- Con hay nhấp nhô đầu khi tiến, thầy xem con đang đẩy bằng chân sau hay đang ngả người?
- Trò chơi gương con có thể tập với bạn ngoài giờ không, hay chỉ tập trong lớp?
Anh Minh tập Vovinam ba năm được thầy trả lời câu thứ ba bằng một con số rất cụ thể: bước của anh dài hơn cần thiết một nửa bàn chân. Một chi tiết nhỏ, nhưng là lý do anh luôn chậm nửa nhịp khi rút ra. Anh rút ngắn bước theo lời thầy, và tập lại tuần một của lộ trình trong mười ngày trước khi quay về đối kháng nhẹ.
Câu hỏi thường gặp
Khi tiến trong đối kháng chân nào đi trước?
Luật chung là chân gần hướng muốn đi thì đi trước. Tiến thì chân trước đi trước, chân sau theo; lùi thì chân sau đi trước, chân trước theo. Sau mỗi bước, bạn phải đang đứng đúng thế thủ như lúc đầu.
Bước trượt và bước đẩy khác nhau thế nào?
Bước trượt là bước ngắn, chân trước đi rồi chân sau theo, luôn giữ thế thủ. Bước đẩy dùng lực đẩy mạnh của chân sau để lao đi xa hơn trong một nhịp, thường đi kèm đòn tay thẳng. Người mới nên vững bước trượt trước.
Vì sao lùi thẳng khi bị ép lại nguy hiểm?
Người tiến về trước luôn nhanh hơn người lùi về sau, và sàn tập có giới hạn. Lùi thẳng ba bốn bước là ra mép thảm. Sau một hai bước lùi, nên chếch sang bên hoặc xoay góc để ra khỏi đường thẳng của đối phương.
Mỗi bước chân trong đối kháng nên dài bao nhiêu?
Bước nền thường chừng nửa bàn chân đến một bàn chân, đủ ngắn để giữ thế thủ. Bước dài hơn chỉ dùng khi cần vào hoặc ra khỏi tầm đòn nhanh. Bước dài quá làm hai chân dang rộng, mất khả năng bước tiếp.
Có thể tập bộ pháp đối kháng ở nhà không?
Phần bước trượt, bước đẩy một mình hoàn toàn tập được ở nhà trên sàn khô, có hai đường băng dính làm mốc. Phần có bạn tập như trò chơi gương nên tập ở lớp hoặc có thầy xem, để không biến thành đánh thật.
Đi bộ thường trong lúc đối kháng có sao không?
Khi ở xa ngoài tầm đòn thì không sao. Khi đã ở vùng đối phương với tới, bước bộ thường có khoảnh khắc hai chân bắt chéo, mất đế, rất dễ bị đẩy ngã hoặc trúng đòn. Ở gần, hãy dùng bước trượt.