Tập võ bị chững lại là khi bạn tập đều mà ba bốn tháng liền không có kỹ thuật nào gọn hơn, đối luyện vẫn thua cùng một kiểu và thầy vẫn nhắc cùng mấy câu. Nó gần như ai tập lâu cũng gặp, thường rơi vào khoảng năm thứ nhất đến thứ ba, và hiếm khi tự hết nếu bạn cứ tập y như cũ.
Gỡ được cần hai việc: xác định đúng là đang chững chứ không phải đang mệt hay đang chán, rồi tìm ra mình kẹt ở nhóm nguyên nhân nào. Bài này đưa ra cách tự kiểm, năm nhóm nguyên nhân quen thuộc ở người tập phong trào, những thứ nên thử và không nên thử, và một kế hoạch tám tuần để bàn với thầy.
Chững thật hay chỉ là mệt, chán, bận
Ba thứ này hay bị nhầm với nhau và cách xử lý thì khác hẳn. Trước khi đổi cách tập, đánh dấu những câu đúng với bạn:
- Dấu hiệu chững thật: bạn vẫn đi tập đều, vẫn có sức, nhưng ba tháng không có thay đổi nào thầy hay bạn tập nhận ra; video quay lại trông như video ba tháng trước; đối luyện vẫn bị cùng một đòn bắt bài.
- Dấu hiệu đang mệt tích luỹ: ngủ không sâu, sáng dậy mỏi, đòn tuần này kém tuần trước, hay đau lặt vặt ở khớp, tâm trạng cáu. Đây là thiếu hồi phục, cần giảm tải chứ không cần tập thêm.
- Dấu hiệu chán: vẫn tập được nhưng không muốn đi, đến lớp thì lơ đãng, chỉ thấy vui khi có phần đối kháng hay trò chơi. Cái cần đổi là mục tiêu và nhịp, không phải kỹ thuật.
- Dấu hiệu bận: số buổi thực tế giảm từ ba xuống một rưỡi mà bạn vẫn tính là "tập đều". Với số buổi đó, đứng yên là chuyện bình thường, không phải chững.
- Dấu hiệu cần đi khám: đau một chỗ kéo dài nhiều tuần, đau tăng khi tập, tê, choáng sau va chạm. Dừng phần tập gây đau và gặp bác sĩ trước khi bàn chuyện tiến bộ.
Nhiều người thấy mình có cả hai ba dấu hiệu. Xử lý theo thứ tự: chuyện sức khoẻ trước, rồi mệt, rồi bận, cuối cùng mới tới chững thật. Cố phá chững khi đang mệt tích luỹ là con đường ngắn nhất tới chấn thương.
Năm nhóm nguyên nhân hay gặp
Một: tự động hoá quá sớm. Kỹ thuật đã đủ dùng để qua bài, qua đợt kiểm tra, nên bộ não thôi chú ý. Từ đó mọi lần lặp chỉ là chạy lại bản cũ. Anh Minh tập Vovinam ba năm rơi đúng vào đây: đòn chân đá được, nhưng đá theo thói, không ai còn nhìn vào nó nữa.
Hai: một nút thắt thể chất chặn nhiều kỹ thuật. Hông cứng làm đòn đá vòng không lên được, đùi yếu làm tấn thấp không giữ được, vai trước co làm thủ không kín. Khi một nút thắt chặn năm kỹ thuật, sửa từng kỹ thuật một sẽ không bao giờ xong.
Ba: chỉ tập ở một môi trường. Chỉ tập với hai ba bạn quen, chỉ đánh bao đứng yên, chỉ diễn bài quyền một mình. Kỹ năng sẽ thích nghi với đúng môi trường đó rồi dừng. Đối luyện mãi với một người cùng chiều cao, cùng thói quen thì bạn chỉ giỏi lên với người đó.
Bốn: không có phản hồi mới. Lời sửa của thầy đã nghe nhiều tới mức thành tiếng nền. Bạn không ghi lại, không quay lại, không so sánh. Không có thông tin mới thì không có điều chỉnh mới.
Năm: tập quá tải hoặc thiếu tải. Có người tập sáu buổi một tuần, buổi nào cũng hết sức, cơ thể không kịp hồi để thích nghi. Có người ba năm vẫn giữ đúng một cường độ, cơ thể không có lý do để thay đổi. Cả hai đều dẫn tới đi ngang.
Gỡ theo từng nguyên nhân
Mỗi nhóm có cách gỡ riêng. Đừng áp hết một lúc; chọn nhóm khớp nhất với bạn sau khi nói chuyện với thầy.
| Nguyên nhân | Nên làm | Không nên làm |
|---|---|---|
| Tự động hoá quá sớm | Quay về tập chậm một kỹ thuật cũ như người mới, chọn một chi tiết để làm lại cho đúng | Tăng số lần lặp ở tốc độ cũ, hy vọng số lượng tự thành chất lượng |
| Nút thắt thể chất | Nhờ thầy chỉ ra nút thắt, thêm hai buổi bổ trợ ngắn mỗi tuần nhắm đúng chỗ đó | Ép dẻo bằng người đè, kéo giãn tới đau nhói, gồng tạ nặng không có hướng dẫn |
| Một môi trường | Đổi bạn tập mỗi buổi, đổi cầm tấm đỡ sang di chuyển, xin vào lớp khác giờ trong cùng võ đường | Tự đi đấu tập ở nơi lạ không có thầy và không có luật an toàn |
| Không có phản hồi mới | Ghi lời nhắc sau mỗi buổi, quay một đoạn ngắn mỗi tháng, nhờ người mới nhìn một chỗ cụ thể | Xem thật nhiều video mạng rồi tự đổi kỹ thuật không hỏi ai |
| Quá tải | Cắt bớt một buổi, có tuần nhẹ mỗi tháng, ngủ đủ | Tập thêm vì thấy mình lười |
| Thiếu tải | Tăng một thứ mỗi lần: thêm hiệp, thêm độ khó tổ hợp, thêm thời gian giữ tấn | Tăng cả cường độ lẫn khối lượng lẫn số buổi cùng lúc |
Người tập phong trào hay mắc cùng lúc nhóm một và nhóm bốn: kỹ thuật đã thành nếp và không còn ai nhìn kỹ nữa. Đó là chỗ dễ gỡ nhất, vì chỉ cần thêm phản hồi, không cần thêm giờ.
Kế hoạch tám tuần để bàn với thầy
Kế hoạch dưới đây là khung để mang tới hỏi thầy, không phải giáo án thay thế. Thầy biết bạn rõ hơn bất cứ bài viết nào và có thể đổi thứ tự.
- Tuần một: đo hiện trạng. Quay ba đoạn ngắn: một tổ hợp đòn, một đoạn bài quyền, một phút đối luyện nhẹ có hẹn trước. Ghi lại ba câu thầy nhắc nhiều nhất. Không đổi gì trong cách tập.
- Tuần hai: chọn một nguyên nhân chính. Ngồi với thầy năm phút, xem ba đoạn quay, chốt một nhóm nguyên nhân và một mục tiêu cụ thể cho cả đợt.
- Tuần ba và bốn: tập lại từ chậm. Mỗi buổi mười lăm phút đầu dành cho mục tiêu đó, ở tốc độ còn cảm được đúng sai. Nếu là nút thắt thể chất, thêm hai buổi bổ trợ ngắn ở nhà theo bài thầy chỉ.
- Tuần năm: tuần nhẹ. Giảm khối lượng chừng một phần ba, ngủ đủ, giữ kỹ thuật ở tốc độ vừa. Nhiều người thấy tiến bộ hiện ra ngay trong tuần nhẹ này.
- Tuần sáu và bảy: đưa vào tình huống mới. Đổi bạn tập, đổi lớp giờ khác, tập tổ hợp mới có chứa kỹ thuật đang sửa. Giữ an toàn: đối luyện có hẹn trước, có bảo hộ, có thầy nhìn.
- Tuần tám: đo lại. Quay lại ba đoạn y như tuần một, cùng góc, cùng tổ hợp. Đặt cạnh nhau xem với thầy. Chọn mục tiêu cho đợt tám tuần tiếp theo.
Sau một đợt, đa số người thấy ít nhất một thay đổi rõ. Nếu hai đợt liền không thấy gì, đó là lúc nói chuyện thẳng với thầy về việc đổi trọng tâm, ví dụ chuyển từ đối kháng sang bài quyền một thời gian, hoặc ngược lại.
Áp vào trường hợp của bạn: ba tình huống giả định
Võ sinh Khôi đai xanh, mười chín tuổi, tập năm buổi một tuần. Khôi thấy mình đứng yên từ khi lên đai, và phản ứng bằng cách tập thêm buổi thứ sáu. Ngủ ít vì đang ôn thi, gối hay mỏi. Đây là quá tải, không phải thiếu cố gắng. Khôi cắt xuống bốn buổi, có tuần nhẹ, và chỉ sau ba tuần các đòn chân bật nhanh trở lại.
Chị Lan 45 tuổi, tập hai năm, hai buổi một tuần. Chị thấy bài quyền mãi không "có hồn" như các bạn trẻ. Thầy chỉ ra nút thắt là đùi yếu, tấn không giữ thấp được nên các đoạn chuyển tấn bị nổi người lên. Chị thêm hai lần mười phút giữ tấn và đứng lên ngồi xuống ở nhà mỗi tuần, có hỏi bác sĩ vì từng đau gối. Bài quyền thay đổi rõ sau hai tháng.
Anh Minh tập Vovinam ba năm. Anh luôn đối luyện với cùng hai người bạn, ba người đã thuộc nhau. Anh xin đổi sang lớp tối khác giờ một tháng, gặp người cao hơn, người thuận tay trái, người di chuyển nhiều. Tuần đầu anh thấy mình kém hẳn, đó là dấu hiệu tốt: kỹ năng đang bị đòi hỏi trở lại.
Điểm chung của ba người là không ai gỡ được bằng cách cố hơn theo đúng kiểu cũ. Mỗi người phải đổi một biến số: tải, thể chất, hoặc môi trường.
Lỗi khi cố phá giai đoạn chững
Giai đoạn chững làm người ta sốt ruột, và sốt ruột dẫn tới mấy lựa chọn tệ hay gặp. Nhận ra sớm để tránh:
- Đổi môn ngay. Bỏ môn đang tập vì "môn này không hợp" sau giai đoạn đi ngang đầu tiên thường chỉ là mang nguyên chỗ kẹt sang môn mới. Đổi môn nên là quyết định có lý do khác, không phải lối thoát khỏi chững.
- Đổi kỹ thuật theo video mạng. Thấy một cách đá khác trên mạng rồi tự sửa theo, không hỏi thầy. Kết quả thường là hai kỹ thuật lẫn vào nhau, cái nào cũng dở.
- Ép thể chất quá tay. Ép dẻo có người đè, giữ tấn tới run bần bật, đánh bao tới rát khớp tay. Đó là cách nhanh nhất để chuyển từ chững sang nghỉ vì chấn thương.
- So mình với người khác lớp. Người tập cùng thời gian mà lên nhanh hơn có thể có nền thể thao khác, tập nhiều buổi hơn, hoặc đang ở giai đoạn khác của đường cong. So với chính mình tám tuần trước mới có ý nghĩa.
- Ngừng tập hẳn "để nghỉ cho lại sức". Nghỉ một tuần có ích khi đang mệt. Nghỉ một tháng vì nản thì khi quay lại phải lấy lại cả những thứ đã có.
Câu hỏi đúng không phải là "làm sao tập nhiều hơn" mà là "biến số nào mình chưa đổi trong một năm qua". Thường câu trả lời nằm ngay đó.
Câu hỏi thường gặp
Giai đoạn chững khi tập võ thường kéo dài bao lâu?
Không có con số chung. Nếu bạn tiếp tục tập y như cũ, nó có thể kéo dài cả năm. Khi đã xác định đúng nguyên nhân và đổi một biến số, nhiều người thấy thay đổi trong một đến hai tháng. Nếu hai đợt tám tuần không thấy gì, bàn lại với thầy về trọng tâm tập.
Chững lại có phải là dấu hiệu mình không có năng khiếu võ?
Không. Giai đoạn đi ngang xuất hiện ở hầu hết người tập, kể cả người lên rất nhanh lúc đầu. Nó cho biết cách tập hiện tại đã khai thác hết những gì có thể, không nói gì về giới hạn của bạn. Đổi cách tập thì đường cong thường đi lên lại.
Có nên tăng số buổi tập để thoát khỏi chững không?
Chỉ khi bạn chắc mình đang thiếu tải, ngủ tốt, không đau mỏi kéo dài. Nếu đang tập dày mà đi ngang, thêm buổi thường làm tình hình tệ hơn. Người tập phong trào hay thiếu phản hồi và thiếu hồi phục nhiều hơn là thiếu giờ tập.
Tuần nhẹ là tập thế nào, có phải nghỉ hẳn không?
Tuần nhẹ là vẫn đến lớp nhưng giảm khối lượng chừng một phần ba, bớt phần đối kháng và các bài hết sức, giữ kỹ thuật ở tốc độ vừa. Không phải nghỉ hẳn. Mục đích là cho cơ thể kịp hồi và cho kỹ thuật vừa học có thời gian lắng xuống.
Đổi sang lớp khác giờ có bị coi là thiếu tôn trọng thầy không?
Nếu là lớp trong cùng võ đường và bạn nói trước với thầy lý do, đa số thầy sẽ ủng hộ, vì gặp nhiều kiểu bạn tập là cách học tốt. Điều nên tránh là tự ý đi đấu tập ở nơi khác mà không nói, hay đem chuyện so sánh hai nơi ra bàn.
Khi nào chững lại là do chấn thương chứ không phải do cách tập?
Khi kèm theo đau một chỗ kéo dài, đau tăng khi tập, khớp sưng, tê, hay bạn bắt đầu né một động tác vì sợ đau. Lúc đó cơ thể đang tự giới hạn để bảo vệ chỗ đau. Cần đi khám và tập lại theo hướng dẫn của bác sĩ và thầy, không cố vượt.