Sau đai đen, phần lớn người tập lâu năm đi theo ba hướng: quay về làm sâu lại kỹ thuật cơ bản, mở rộng sang ứng dụng như đối luyện tự do, phản đòn, ứng biến, và bắt đầu giúp lớp dưới. Đai đen ở hầu hết các môn có nghĩa là bạn đã đi hết chương trình hình thức và đủ nền để tự học tiếp, không có nghĩa là đã học xong.
Điều đáng lo nhất ngay sau khi lên đai không phải là thiếu thứ để học mà là mất lý do đến lớp. Bài này nói về ba hướng tập, cách chọn theo tuổi, thời gian và thể trạng, một lịch năm đầu để bàn với thầy, và những cái bẫy làm khá nhiều người nghỉ tập trong vòng một năm sau khi đeo đai mới. Thủ tục thi và ý nghĩa từng đẳng ở mỗi môn thì không nằm trong bài này.
Vì sao nhiều người nghỉ tập ngay sau khi lên đai
Suốt mấy năm, kỳ thi đai là cái mốc kéo bạn đến lớp. Mỗi giai đoạn có bài mới để thuộc, có ngày thi để chuẩn bị, có màu đai để đổi. Khi đeo đai đen, cái mốc ấy biến mất. Lần thi đẳng tiếp theo thường cách vài năm và đòi hỏi những thứ khó đo hơn nhiều. Không có mốc gần, động lực tụt.
Lý do thứ hai là cảm giác "đã xong". Người mới lên đai thường tập đúng những bài thi, thuộc đúng những hình thi. Đứng giữa lớp mà không còn bài mới để học, họ không biết mình đang tập để làm gì. Lý do thứ ba thực tế hơn: đai đen hay đến cùng lúc với những đổi thay trong đời như đi làm, lập gia đình, chuyển chỗ ở.
Biết trước ba lý do này giúp bạn chuẩn bị trước khi thi, không phải sau. Một câu hỏi nên đặt ra từ lúc còn đai nâu hay đai đỏ, tuỳ môn có thể là màu khác: "sau khi lên đai, mình muốn tập để giỏi lên ở điểm nào". Có câu trả lời sẵn thì ngày nhận đai là ngày bắt đầu một giai đoạn, không phải ngày kết thúc.
Hướng một: quay về làm sâu kỹ thuật cơ bản
Làm lại tấn và bộ pháp từ đầu. Người đai đen thường đứng tấn đủ đẹp để qua thi nhưng chưa đủ vững để chịu lực. Dành một quý để làm lại: giữ tấn thấp hơn một chút, chuyển tấn không nổi người, bước đi không phát tiếng. Thứ bạn tìm là cảm giác trọng tâm luôn nằm trong bàn chân.
Làm lại đòn cơ bản ở tốc độ chậm. Đấm thẳng, đá tống, đỡ gạt, những thứ học từ tuần đầu. Ở trình độ này bạn có đủ hiểu biết để cảm nhận những chi tiết ngày xưa không thấy: thời điểm hông vào, thời điểm thở ra, khoảnh khắc thả lỏng trước khi chạm.
Diễn lại bài quyền thấp đai với chất lượng đai đen. Bài quyền đầu tiên bạn học có ít động tác, dễ thuộc, nên là chỗ tốt nhất để mài nhịp, lực, ánh mắt. Nhiều thầy coi bài quyền dễ nhất là thước đo khó nhất.
Đặt một tiêu chí khó hơn cho mỗi kỹ thuật cơ bản. Ví dụ: đá tống trúng tấm đỡ ở ba độ cao mà không đổi tư thế thân; giữ đinh tấn hai phút mà vai không nhô; diễn trọn bài quyền mà nhịp thở không vỡ ở đoạn chuyển hướng.
Ai hợp với hướng này. Người thích sự tỉ mỉ, người lớn tuổi muốn tập bền mà ít va chạm, người có chấn thương cũ cần một nhịp tập chậm. Hướng này cũng là nền cho cả hai hướng còn lại.
Hướng hai: mở rộng sang ứng dụng
Đến đai đen, bạn đã có nhiều công cụ nhưng ít khi phải dùng chúng ngoài khuôn mẫu. Hướng ứng dụng là đưa kỹ thuật vào những tình huống ít báo trước hơn, trong khung an toàn của lớp:
- Đối luyện tự do có kiểm soát: hai người ra đòn không hẹn trước nhưng ở tốc độ và lực đã thoả thuận, có bảo hộ, có thầy nhìn. Mục tiêu là đọc khoảng cách và thời điểm, không phải thắng.
- Phân tích ứng dụng bài quyền: lấy từng đoạn trong bài quyền, cùng bạn tập tìm xem nó có thể là đỡ đòn gì, gỡ thế nắm nào. Làm chậm, đối tác hợp tác, có thầy duyệt; không thử các động tác bẻ khớp thật.
- Tổ hợp đòn của riêng bạn: chọn ba bốn tổ hợp hợp với thân hình và thói quen của mình, mài cho tới khi ra được từ nhiều vị trí.
- Tập với người khác hệ: người cao hơn hẳn, người thuận tay trái, người nặng cân hơn. Mỗi kiểu đòi một cách điều chỉnh.
- Tham gia giải phong trào nếu muốn: phần quyền hay phần đối kháng nhẹ là cách có mốc rõ trong năm, miễn là bạn chuẩn bị với thầy và hiểu luật an toàn của giải.
Hướng này hợp với người còn trẻ, sức khoẻ tốt, thích có đối thủ. Người lớn tuổi vẫn đi được hướng này nếu giảm tốc độ, tăng bảo hộ và chọn đối tác cẩn thận. Va đầu, choáng, đau nhói ở khớp thì dừng ngay, kiểm tra trước khi tập tiếp.
Hướng ba: tập cho người khác
Phụ thầy kèm lớp dưới là cách học mà nhiều người đai cao đánh giá là thay đổi họ nhiều nhất. Khi phải giải thích một đòn cho người mới, bạn bị buộc phải biết vì sao mỗi chi tiết như vậy.
- Bắt đầu bằng việc nhỏ: giữ tấm đỡ, đếm nhịp cho nhóm khởi động, đứng cạnh một bạn mới để nhắc tư thế.
- Khi thầy giao kèm riêng, chỉ sửa đúng một lỗi mỗi lần, nói cảm giác đúng thay vì nói cái sai.
- Sau mỗi buổi, ghi lại một câu mà người mới hỏi khiến bạn lúng túng. Đó là chỗ bạn đang hiểu chưa tới.
- Đừng biến giờ phụ dạy thành giờ tập của mình bị cắt mất. Thoả thuận với thầy để vẫn có phần tập riêng mỗi tuần.
- Không tự mở lớp hay dạy ngoài khi thầy chưa đồng ý; trình độ đai đen ở nhiều môn chưa đủ để chịu trách nhiệm an toàn cho cả lớp.
Hướng này hợp với người có kiên nhẫn, thích giảng giải. Nó cũng là cách giữ chân tốt cho người bận: dù chỉ đến được một buổi, buổi đó có vai trò rõ ràng nên khó bỏ.
Chọn hướng theo hoàn cảnh và lịch năm đầu sau đai đen
Ba hướng không loại trừ nhau. Phần lớn người tập trộn chúng với tỉ lệ khác nhau theo từng giai đoạn. Bảng gợi ý tỉ lệ cho vài hoàn cảnh hay gặp:
| Hoàn cảnh | Làm sâu cơ bản | Ứng dụng | Tập cho người khác | Ghi chú |
|---|---|---|---|---|
| Hai mươi mấy tuổi, ba buổi một tuần | Một phần ba | Một nửa | Phần còn lại | Có thể đặt mốc giải phong trào vào cuối năm |
| Đi làm, một đến hai buổi một tuần | Một nửa | Một phần tư | Một phần tư | Buổi phụ dạy giữ nhịp đến lớp |
| Trên bốn mươi, mới lên đai | Phần lớn | Ít, đối luyện chậm | Tuỳ sở thích | Hỏi bác sĩ nếu có bệnh nền trước khi tăng đối luyện |
| Có chấn thương cũ ở gối hoặc lưng | Phần lớn, tốc độ chậm | Chỉ đối luyện có hẹn trước | Có thể nhiều | Theo hướng dẫn của bác sĩ và thầy |
Lịch năm đầu gợi ý: quý một làm lại tấn và đòn cơ bản; quý hai mài bài quyền thấp đai và phân tích ứng dụng một bài; quý ba đối luyện tự do có kiểm soát với nhiều kiểu bạn tập; quý bốn phụ thầy kèm một nhóm nhỏ và tự đánh giá lại. Cuối năm ngồi với thầy chọn trọng tâm năm hai.
Lỗi hay gặp của người mới lên đai đen
Đai đen mới thường mắc những lỗi rất giống nhau. Nhận ra trên người mình càng sớm càng đỡ mất công:
| Lỗi | Biểu hiện | Cách sửa |
|---|---|---|
| Ngừng học bài cơ bản | Chỉ tập đòn khó, đòn đẹp; tấn và đòn đơn để lỏng | Mỗi buổi dành mười phút đầu cho cơ bản, ở tiêu chí cao hơn hồi thi |
| Tự thấy mình phải ra dáng | Ngại hỏi lại, ngại bị sửa trước lớp dưới | Chủ động xin thầy sửa trước mặt lớp; đó cũng là bài học cho người mới |
| Đối luyện quá tay với lớp dưới | Dùng lực và tốc độ để "dạy" người mới | Đối luyện với lớp dưới ở tốc độ của họ, mục tiêu là cho họ cơ hội làm đúng |
| Học lan man nhiều thứ | Mỗi tháng một bài mới, một môn mới, không mài gì tới nơi | Chọn một trọng tâm cho mỗi quý |
| Biến mất khỏi lớp | Từ ba buổi xuống một, rồi không đến | Nhận một vai cố định trong lớp, như giữ tấm đỡ buổi thứ năm |
Lỗi thứ ba là lỗi gây chấn thương cho người khác nhiều nhất. Người mới lên đai thường không tự thấy mình đang mạnh tay, vì so với bạn cùng đai thì vẫn bình thường.
Câu hỏi nên hỏi thầy trong tháng đầu sau khi lên đai
Thầy là người nhìn bạn tập nhiều năm và thường đã có sẵn ý kiến về chỗ bạn nên đi tiếp, chỉ là ít khi có dịp nói. Một buổi trò chuyện ngắn sau lễ nhận đai, với vài câu hỏi cụ thể, đáng giá hơn nhiều tháng tự mò:
- "Theo thầy, kỹ thuật cơ bản nào của con đang yếu nhất so với trình độ đai?"
- "Con nên mài lại bài quyền nào trước, và thầy muốn thấy thay đổi gì ở bài đó?"
- "Con có nên bắt đầu đối luyện tự do không, và nếu có thì với ai, ở tốc độ nào?"
- "Lớp mình có chỗ nào con giúp được, như giữ tấm đỡ hay kèm nhóm mới?"
- "Một năm nữa thầy muốn nhìn thấy con khác bây giờ ở điểm nào?"
- "Có thói quen nào con mang từ hồi đai thấp mà giờ nên bỏ?"
Ghi lại câu trả lời, nhất là câu thứ năm. Nó cho bạn một mục tiêu đo được bằng chính con mắt của người sẽ đánh giá bạn ở kỳ đẳng sau. Sáu tháng sau, mang tờ ghi chép ấy ra hỏi lại: con đã đi được bao nhiêu phần. Võ sinh Khôi khi hỏi câu thứ sáu thì được thầy chỉ ra thói quen nhón gót chân trụ khi đá cao, một lỗi mà suốt hai năm không ai nhắc vì đòn vẫn đủ đẹp để qua thi.
Câu hỏi thường gặp
Lên đai đen có phải là đã giỏi võ chưa?
Ở hầu hết các môn, đai đen nghĩa là bạn đã nắm chương trình hình thức và đủ nền để tự học sâu hơn. Nó cho biết bạn đã đi một quãng dài, chưa nói được bạn giỏi ở đâu. Nhiều người tập lâu coi đó là điểm bắt đầu học thật.
Sau đai đen có cần học thêm bài quyền mới không?
Tuỳ chương trình từng môn, đẳng cao hơn thường có thêm bài. Nhưng trong một hai năm đầu, mài lại bài cũ và hiểu ứng dụng của chúng thường đem lại nhiều hơn học bài mới. Hỏi thầy để biết bài nào nên mài trước và bài nào để sau.
Người đi làm bận chỉ tập được một buổi mỗi tuần thì nên chọn hướng nào?
Một buổi một tuần hợp nhất với làm sâu cơ bản và phụ dạy. Buổi đó có vai trò rõ, dễ giữ, và phần cơ bản tự ôn được ở nhà vài phút mỗi ngày. Đối luyện tự do thì cần đều đặn hơn để không bị chấn thương do mất nhịp.
Có nên thi đẳng tiếp ngay sau khi lên đai đen không?
Phần lớn các môn có thời gian tối thiểu giữa hai đẳng, thường tính bằng năm, và đẳng sau đòi hỏi những thứ khó thi cấp tốc. Thay vì nhìn ngày thi, nên dùng khoảng thời gian ấy để làm sâu và mở rộng, khi thầy thấy đủ thì sẽ đề nghị.
Sau đai đen có được tự dạy võ không?
Không nên tự mở lớp hay dạy riêng khi thầy và võ đường chưa đồng ý. Dạy võ đòi hỏi chịu trách nhiệm an toàn cho người khác, biết xử lý chấn thương, biết chia bài theo thể trạng. Bắt đầu bằng phụ dạy dưới sự giám sát là con đường an toàn hơn.
Tập lâu năm lên đai đen rồi mà thấy chán thì làm sao?
Chán sau đai đen rất phổ biến vì mất cái mốc thi. Thử đổi trọng tâm, ví dụ từ bài quyền sang đối luyện, nhận một vai trong lớp, hoặc đặt một mục tiêu đo được trong ba tháng. Nếu vẫn chán, nghỉ ngắn có kế hoạch quay lại vẫn tốt hơn bỏ hẳn.