Quét chân ăn khi bàn chân của bạn tập vừa nhấc trọng lượng lên nhưng chưa rời hẳn sàn, hoặc vừa chạm sàn mà chưa nhận trọn trọng lượng, và bạn đưa chân đó đi tiếp theo đúng hướng nó đang đi. Quét vào chân đang đứng vững là đá vào cột nhà: đau người bị quét, đau cả người quét, mà không ai ngã.
Các môn có quét chân đều dạy nguyên lý này dù tên gọi khác nhau: gạt chân, quét trụ, đốn chân, hay tên riêng trong judo. Bài này nói về thời điểm, hướng quét, phần bàn chân dùng để chạm, cách kết hợp tay, bài luyện đôi tiến dần từ không ngã đến có ngã, bảng lỗi và những câu nên hỏi thầy. Quét chân chỉ tập trên thảm, có thầy, với bạn tập đã ngã nghiêng thành thạo. Không tập quét khi bạn tập đang đứng trên nền cứng hay không biết mình sắp bị quét.
Thời điểm: cửa sổ chỉ mở trong một nhịp
Khi một người bước, mỗi bàn chân trải qua ba trạng thái: đang gánh trọng lượng, đang nhấc lên và di chuyển, đang đặt xuống. Ở trạng thái đầu, chân là cột trụ, quét vào chẳng khác gì đá vào gốc cây. Ở trạng thái thứ hai, khi chân đã nhấc hẳn, quét vào không làm ai ngã vì chân đó không gánh gì. Cửa sổ thật sự nằm ở hai khoảnh khắc chuyển: ngay lúc chân bắt đầu nhẹ đi trước khi nhấc, và ngay lúc chân vừa chạm sàn trước khi nhận trọn trọng lượng.
Trong hai khoảnh khắc đó, bàn chân vẫn chạm sàn nhưng ma sát rất nhỏ, và trọng tâm của người bước đang tựa một phần lên chân ấy. Đẩy nó đi một đoạn ngắn theo hướng nó đang trượt, trọng tâm mất chỗ tựa, người bước phải ngã hoặc bước vội. Cửa sổ này ngắn đến mức người mới thường bắt trượt, vì mắt thấy thì chân đã ra muộn. Người tập lâu không nhìn chân bạn tập mà cảm nhận qua tay nắm và qua nhịp hông của họ.
Vì vậy quét chân gắn liền với phá thăng bằng. Tay kéo hoặc đẩy để chân bạn tập nhẹ đi đúng lúc mình muốn, chân quét đến cùng nhịp đó. Tay và chân tách rời nhau một nhịp là quét hụt. Người giỏi quét thường không chờ nhịp đến, họ tạo ra nhịp bằng cách dẫn bạn tập bước theo hướng mình chọn.
Hướng quét và phần chân dùng để chạm
Mỗi lớp có thể dạy các biến thể khác nhau; bảng này chỉ nêu những điểm chung về hướng và phần chạm.
| Tình huống | Hướng quét | Phần chân chạm | Ghi chú an toàn |
|---|---|---|---|
| Bạn tập bước tới | Theo hướng chân đang bước, hơi chéo vào trong | Lòng bàn chân, vào mắt cá ngoài | Không dùng mũi chân hay mu cứng |
| Bạn tập lùi | Theo hướng chân đang lùi | Lòng bàn chân hoặc mặt trong bàn chân | Tay giữ để bạn tập không ngã ngửa đập đầu |
| Bạn tập bước ngang | Cùng hướng bước ngang, đẩy hai chân lại gần nhau | Lòng bàn chân | Bài khó, chỉ tập khi thầy cho phép |
| Bạn tập đứng yên | Không quét | Không chạm | Phá thăng bằng trước, hoặc chờ nhịp khác |
Điểm chạm luôn thấp, quanh mắt cá hoặc dưới bắp chân, không bao giờ vào ống chân, đầu gối hay mặt trong gối. Quét lên cao hơn là biến quét thành đá, và đá vào gối là cách gây chấn thương dây chằng.
Lòng bàn chân dùng để quét hơi cong lại như đang múc nước, các ngón chân không cứng. Cảm giác đúng là bàn chân bạn ôm lấy mắt cá bạn tập rồi đưa đi, không phải va chạm.
Bài luyện đôi tiến dần
Mỗi bậc làm cả hai bên. Người bị quét luôn biết trước bài, không có quét bất ngờ.
- Quét không người. Đứng một mình, tập đưa chân quét chạm sàn, lòng bàn chân lướt sát thảm, hông hơi xoay theo. Hai mươi lần mỗi chân. Chú ý chân trụ giữ vững, không bị kéo theo.
- Quét chân đã nhấc. Bạn tập đứng một chân, chân kia nhấc nhẹ. Bạn chạm lòng bàn chân vào mắt cá chân nhấc và đưa đi một đoạn. Không ai ngã; bài này chỉ dạy chạm đúng chỗ, đúng phần chân.
- Quét khi bạn tập bước chậm. Hai người nắm nhau đi tới đi lui rất chậm. Bạn quét khi chân bạn tập vừa chạm sàn. Bạn tập để chân trượt đi một đoạn rồi bước lại, chưa ngã.
- Quét kèm tay. Thêm tay kéo theo hướng quét. Bạn tập cảm nhận rõ mình bị nhẹ đi, rồi bước lại. Đếm xem mấy lần trong mười lần tay và chân cùng nhịp.
- Quét có ngã. Chỉ khi thầy cho phép: bạn tập đi chậm, bị quét và ngã nghiêng. Người quét giữ tay áo đến cuối. Năm lần mỗi bên là đủ cho một buổi.
Đừng rút ngắn từ bậc ba lên bậc năm. Người quét chưa vững nhịp sẽ quét vào chân đang đứng vững, và người bị quét nhận cú đá vào mắt cá thay vì một cú ngã nhẹ.
Cảm giác đúng và sai
Đúng: gần như không có tiếng va. Quét đúng nghe như tiếng vải lướt, chân bạn tập trượt đi nhẹ. Nếu nghe tiếng bộp, đó là va chạm, tức là bạn tập đang đứng vững trên chân đó.
Đúng: chân quét không mỏi, hông làm việc. Lực quét đến từ xoay hông và chuyển trọng tâm, chân chỉ như cây chổi. Nếu đùi chân quét mỏi rã, bạn đang đá bằng cơ đùi.
Sai: mắt cá hai người cùng đau. Va chạm xương với xương ở mắt cá. Thường do quét bằng mép cứng bàn chân, hoặc quét đúng lúc bạn tập dồn trọng lượng.
Sai: tự mình mất thăng bằng sau cú quét. Chân trụ không vững hoặc thân ngả ra quá xa. Giữ thân thẳng trên chân trụ, gối chân trụ hơi khuỵu.
Sai: bạn tập bị đau ống chân. Điểm chạm quá cao. Hạ xuống mắt cá. Ống chân không có lớp đệm, rất dễ bầm và tổn thương màng xương.
Đúng ở người bị quét: thấy chân trôi đi chứ không bị đập. Người bị quét đúng thường mô tả cảm giác như dẫm lên một tấm thảm vừa bị rút đi. Họ ngã vì mất chỗ tựa chứ không vì đau. Nếu bạn tập của bạn hay xoa chân sau mỗi lần, cú quét chưa đúng dù họ có ngã.
Lịch luyện bốn tuần
Lịch này giả định ba buổi mỗi tuần trên lớp, mỗi buổi dành mười lăm phút cho quét chân. Ở nhà chỉ tập bậc quét không người, trên sàn trơn, đi tất.
- Tuần 1: quét không người hai loạt hai mươi lần mỗi chân; quét chân đã nhấc với bạn tập, mười lần mỗi bên. Mục tiêu duy nhất: không có tiếng va, chạm đúng mắt cá.
- Tuần 2: thêm quét khi bạn tập bước chậm. Bạn tập đếm to nhịp bước để bạn dễ bắt: một là nhấc, hai là chạm. Bạn quét đúng nhịp hai.
- Tuần 3: thêm tay kéo theo hướng quét. Bạn tập không đếm nữa. Ghi lại trong mười lần, mấy lần bạn tập phải bước lại vội.
- Tuần 4: nếu thầy cho phép, năm lần quét có ngã mỗi bên, chậm. Phần còn lại của buổi vẫn quay về bậc ba.
- Tuần nào bạn tập kêu đau mắt cá quá hai lần, quay lại bậc hai cho đến hết tuần.
- Nhiều người thấy bên chân không thuận quét rất vụng. Bên đó cần thêm một loạt mỗi buổi.
Đừng coi số lần ngã là thước đo. Thước đo đúng của bốn tuần đầu là số lần bạn tập không đau và tỉ lệ quét đúng nhịp tăng lên. Người quét cho ngã được nhiều mà bạn tập đau nhiều là người đang tập sai.
Sau bốn tuần, nếu nhịp đã ổn, thầy thường cho nối quét chân với các đòn khác, chẳng hạn quét giả để bạn tập bước lùi rồi vào đòn khác. Phần đó để thầy dẫn dắt.
Áp vào trường hợp của bạn
Anh Minh tập Vovinam ba năm, quen đòn chân mạnh nên quét như đá. Bạn tập của anh kêu đau mắt cá suốt. Thầy cho anh tập riêng bậc hai trong hai tuần, quét chân bạn tập đã nhấc, với yêu cầu không được nghe tiếng va. Anh nhận ra mình luôn dùng mép trong cứng của bàn chân, và đã quen như vậy từ các đòn đá. Đổi sang lòng bàn chân cong, tiếng va mất hẳn.
Võ sinh Khôi đai xanh thì quét đúng chỗ nhưng luôn muộn nửa nhịp. Thầy cho cậu nhắm mắt khi tập bậc ba, chỉ cảm nhận qua tay nắm. Ban đầu cậu quét hụt nhiều hơn, nhưng sau một tuần cậu bắt đầu cảm được lúc bạn tập nhẹ đi trên tay mình. Bài nhắm mắt chỉ làm ở tốc độ rất chậm và có thầy đứng cạnh.
Chị Lan 45 tuổi nên làm người quét nhiều hơn người bị quét trong những tuần đầu, cho đến khi ngã nghiêng thật êm. Người có khớp cổ chân, khớp gối từng chấn thương nên báo thầy để chọn bạn tập quét nhẹ, hoặc tạm chỉ tập bậc một và hai.
Câu nên hỏi thầy
Hỏi về thời điểm và hướng, đừng chỉ hỏi về động tác chân.
- Em quét đang sớm hay muộn so với lúc bạn tập đặt chân xuống?
- Tay em có cùng nhịp với chân không, hay đang tách ra?
- Phần chân em dùng có đúng không, sao bạn tập kêu đau?
- Với bạn tập đang lùi, em nên quét hướng nào cho an toàn?
- Khi nào em được tập quét có ngã với bạn tập lạ?
- Lớp mình dạy quét chân trước hay chân sau trước, vì sao?
Câu thứ năm quan trọng hơn vẻ ngoài: quét với bạn tập quen thì cả hai đã có nhịp chung; với bạn tập lạ, nhịp khác hẳn, và rủi ro va chạm cao hơn.
Mỗi môn có cách gọi và thứ tự dạy khác nhau. Trong lớp, gọi đúng tên mà thầy dùng để hai bên không hiểu lầm khi tập.
Cũng nên hỏi thầy cách nhận ra mình đang mệt quá để quét: khi mỏi, chân quét lên cao hơn và chậm hơn mà người quét không tự biết. Đó thường là lúc va vào ống chân bạn tập.
Câu hỏi thường gặp
Quét chân khác đá vào chân như thế nào?
Quét chân là đưa bàn chân bạn tập đi tiếp theo hướng nó đang trượt, đúng lúc nó nhẹ trọng lượng, bằng lòng bàn chân. Đá vào chân là va chạm mạnh vào chân đang đứng vững. Quét đúng gần như không đau.
Vì sao quét mãi mà bạn tập không ngã?
Thường do quét vào chân đang gánh trọng lượng, hoặc tay không phá thăng bằng cùng nhịp. Tập lại bài đi chậm cùng nhau, quét đúng lúc chân bạn tập vừa chạm sàn và kéo tay theo hướng quét.
Quét chân có nguy hiểm cho người bị quét không?
Có nếu quét vào ống chân, đầu gối, hoặc khi người bị quét chưa biết ngã. Tập trên thảm, có thầy, quét vào mắt cá bằng lòng bàn chân, người quét giữ tay áo để người ngã không đập đầu.
Người mới có nên tập quét chân không?
Người mới nên tập bậc quét không người và quét chân đã nhấc trước. Quét có ngã chỉ nên tập khi cả hai người đã ngã nghiêng thành thạo và thầy cho phép.
Có nên tập quét chân với bạn bè ngoài lớp không?
Không nên. Ngoài lớp không có thảm, không có thầy, bạn bè thường không biết ngã. Một cú quét trên nền cứng có thể gây chấn thương đầu, cổ tay hoặc khuỷu.