Lễ nghi trong võ đường gồm chào khi vào ra sàn, chào thầy và chào bạn tập, xếp hàng theo cấp, giữ trật tự khi thầy giảng và giữ thân thể, võ phục sạch sẽ, an toàn. Mỗi môn có cách chào riêng, nhưng lý do sau các phép thì gần như giống nhau: đặt đầu óc vào buổi tập, giữ an toàn khi nhiều người cùng ra đòn trên một mặt sàn, và nhắc rằng người đứng trước mặt là bạn tập chứ không phải đối thủ.
Người mới thường làm theo cho đúng mà không hiểu vì sao, nên làm qua loa. Bài này giải thích từng phép, so cách chào giữa vài môn phổ biến, chỉ ra những lỗi người mới hay mắc và câu nên hỏi thầy ngay buổi đầu.
Lễ nghi để làm gì trên sàn tập
Lý do đầu tiên là chuyển trạng thái. Một người vừa lái xe qua giờ tan tầm, vừa trả lời tin nhắn công việc, bước thẳng lên sàn và ra đòn ngay là người dễ bị thương nhất lớp. Cái cúi chào ở mép sàn, dù chỉ hai giây, là một công tắc: từ đây trở đi, đầu óc thuộc về buổi tập.
Lý do thứ hai là an toàn. Một sàn tập đông người ra đòn cùng lúc chỉ an toàn khi có trật tự: ai đứng đâu, khi nào bắt đầu, khi nào dừng. Hiệu lệnh của thầy, hàng lối theo cấp và phép xin phép ra vào sàn đều phục vụ việc ấy. Khi thầy hô dừng, cả lớp dừng ngay; đó là lễ nghi, và cũng là cái phanh.
Lý do thứ ba là quan hệ giữa hai người tập. Chào nhau trước khi đối luyện nhắc cả hai rằng sắp tới là hợp tác, mỗi người giữ an toàn cho người kia. Chào nhau sau đó khép lại những va chạm vừa xảy ra, để không ai mang bực bội ra khỏi sàn.
Hiểu ba lý do này, bạn sẽ thấy lễ nghi không phải thủ tục. Một cái chào làm qua loa thường đi kèm với một đầu óc chưa thật sự lên sàn.
Cách chào ở vài môn phổ biến
Cách chào khác nhau tuỳ môn, tuỳ hệ phái và tuỳ lớp; bảng chỉ nêu dạng hay gặp để bạn nhận ra. Lớp của bạn làm thế nào thì theo lớp.
| Môn | Dạng chào hay gặp | Lưu ý cho người mới |
|---|---|---|
| Vovinam | Đứng nghiêm, bàn tay phải đặt lên ngực trái | Hỏi thầy khi nào chào đứng, khi nào chào cúi người |
| Võ cổ truyền | Ôm quyền: một tay nắm, một tay mở áp vào, đặt trước ngực | Tay nào nắm, tay nào mở có thể khác giữa các phái |
| Karate, judo | Cúi chào từ hông, lưng thẳng, mắt theo tuỳ tình huống | Có chào đứng và chào quỳ, hỏi lớp dùng khi nào |
| Taekwondo | Đứng nghiêm, cúi chào | Thường chào thầy, chào nhau trước và sau đối luyện |
| Boxing, muay | Chạm găng trước và sau hiệp | Muay có nghi thức riêng trước thi đấu, lớp phong trào thường giản lược |
| Thái cực quyền | Ôm quyền nhẹ nhàng trước và sau bài | Nhịp chậm, giữ hơi thở đều khi chào |
Điều chung của mọi cách chào: làm trọn, không vội, không vừa chào vừa nói chuyện. Người mới hay chào nửa vời vì ngượng; chào trọn một lần là hết ngượng.
Nếu bạn từng tập một môn khác, đừng mang cách chào cũ sang lớp mới, kể cả khi đó là thói quen nhiều năm. Học lại cách chào của lớp mới ngay buổi đầu là cách nhanh nhất để thầy và bạn tập thấy bạn đến đây để học. Khi lớp có nhiều kiểu chào cho nhiều dịp, như chào thầy, chào nhau, chào khi nhận đai, hỏi một bạn cấp cao chỉ cho mình sau buổi; họ thường vui lòng.
Vào sàn và ra sàn
Trình tự hay gặp ở các lớp phong trào. Chi tiết có thể khác, nhưng thứ tự thì gần giống.
- Đến sớm năm đến mười phút, thay đồ, tháo trang sức, cất điện thoại.
- Đến mép sàn, dừng lại, chào sàn hoặc chào về phía thầy theo cách của lớp, rồi mới bước lên.
- Nếu đến muộn, đứng hoặc ngồi ở mép sàn chờ thầy cho phép, chào, rồi nhập vào cuối hàng. Không tự đi thẳng vào giữa lớp.
- Muốn ra khỏi sàn giữa buổi, vì mệt, vì đi vệ sinh, vì đau, báo thầy hoặc ra hiệu cho thầy biết. Thầy cần biết ai đang ở đâu.
- Hết buổi, chào thầy, chào bạn tập, chào sàn ở mép trước khi bước ra.
- Ở nhiều lớp, võ sinh cùng dọn sàn, cất đích, cất bao. Làm luôn, không chờ ai nhắc.
Bước bốn là phép người mới hay bỏ qua nhất, và cũng là phép liên quan đến an toàn nhất. Một võ sinh bỏ ra ngoài mà không báo có thể đang bị choáng hay chấn thương mà không ai biết. Ngược lại, nếu bạn thấy một bạn tập rời sàn với vẻ không ổn, ôm đầu hay ôm khớp, báo thầy ngay; đó cũng là lễ nghi, theo nghĩa thật nhất của nó.
Xếp hàng theo cấp và vì sao không nên đổi chỗ
Nhiều lớp xếp hàng theo cấp đai: cấp cao đứng đầu hoặc bên phải, cấp thấp ở cuối hoặc bên trái, tuỳ lớp. Người mới đôi khi nghĩ đây là chuyện thứ bậc. Thực ra nó có lý do rất thực tế: người cấp cao đứng ở chỗ người mới nhìn thấy, để người mới có mẫu mà theo khi thầy đang bận ở hàng khác.
Thứ tự hàng còn giúp thầy chia nhóm nhanh. Khi thầy nói "hai hàng đầu tập bài này, hai hàng sau tập bài kia", không ai phải hỏi lại. Đứng sai chỗ làm cả lớp chậm.
Người đã có đai ở môn khác, mới chuyển sang lớp này, đứng theo đai của lớp này. Người cùng cấp thì thường xếp theo thâm niên trong lớp; nếu không chắc, hỏi người bên cạnh hoặc hỏi thầy, đừng tự chọn chỗ mình thấy hợp.
Võ sinh Khôi đai xanh từng đứng lên hàng trên một buổi vì hàng mình đông. Thầy không trách, nhưng giữa buổi Khôi bị xếp vào nhóm tập bài chưa học. Chuyện nhỏ, nhưng cho thấy hàng lối là cách thầy sắp xếp cả buổi tập. Khi lớp chia đôi để đối luyện, người đứng đối diện bạn trong hàng thường chính là bạn tập thầy đã tính sẵn, cùng cấp, cùng bài; đổi chỗ là đổi luôn sự sắp xếp ấy.
Với bạn tập: trước, trong và sau đối luyện
Phép với bạn tập là phần lễ nghi gắn chặt nhất với an toàn. Một số việc nên thành phản xạ:
- Trước: chào nhau theo cách của lớp. Nói rõ mức lực, có đau ở đâu không.
- Trong: đổi vai đúng lượt, không ra thêm đòn khi đã đến lượt bạn tập. Bạn tập xin dừng là dừng ngay.
- Trong: trúng mạnh hơn dự định thì dừng một nhịp, hỏi "Có sao không?", rồi mới tiếp.
- Sau: chào nhau, cảm ơn. Một câu "Cảm ơn nhé, đòn chân bạn hôm nay chắc hơn" làm buổi tập tốt hơn cho cả hai.
- Không nên: từ chối ghép cặp với người mới, người lớn tuổi hay người đai thấp. Thầy ghép cặp có lý do.
- Không nên: sửa kỹ thuật cho bạn tập khi chưa được thầy giao. Nhắc an toàn thì được, sửa đòn thì để thầy.
Anh Minh tập Vovinam ba năm kể rằng thứ khiến anh ở lại lớp qua những tháng nản nhất không phải đòn thế, mà là mấy người bạn tập luôn nói "cảm ơn" sau mỗi lượt đối luyện. Lễ nghi tạo ra một lớp học mà người ta muốn quay lại.
Thân thể và võ phục: phép lịch sự cũng là an toàn
Phần này hay bị coi là chuyện vệ sinh, nhưng nó là phép lịch sự với người phải tiếp xúc gần với bạn:
- Cắt ngắn móng tay, móng chân. Móng dài là nguyên nhân của nhiều vết xước, rách da khi đối luyện và vật.
- Tháo nhẫn, vòng, dây chuyền, đồng hồ, khuyên tai. Trang sức dễ móc vào võ phục, làm rách da hoặc gãy ngón.
- Buộc gọn tóc dài bằng dây mềm, không dùng kẹp kim loại.
- Võ phục giặt sạch sau mỗi buổi, nhất là ở môn có vật, nắm áo.
- Có vết thương hở, bệnh ngoài da, đang sốt hay ho thì báo thầy, băng kín hoặc nghỉ buổi. Đừng cố đi tập rồi lây cho cả lớp.
- Không ăn quá no ngay trước giờ tập, không đến lớp trong trạng thái đã uống rượu bia.
Chị Lan 45 tuổi mới vào lớp từng đeo nhẫn cưới đi tập vì ngại tháo. Đến buổi tập thoát nắm tay, nhẫn cấn vào ngón bạn tập rách một đường. Từ hôm đó chị để nhẫn trong một hộp nhỏ trong túi. Nếu bạn có lý do không tháo được trang sức, hãy hỏi thầy cách băng che lại, và tự lùi khỏi các bài nắm, vật cho đến khi giải quyết được.
Lỗi người mới hay mắc và cách sửa
Không ai trách người mới vì những lỗi này. Nhưng sửa sớm thì bạn hoà vào lớp nhanh hơn.
| Lỗi | Vì sao không ổn | Cách sửa |
|---|---|---|
| Đi ngang qua giữa hai người đang đối luyện | Dễ bị trúng đòn, làm gián đoạn bài | Đi vòng sau lưng, ở mép sàn |
| Nói chuyện khi thầy đang giảng | Bạn và người bên cạnh đều bỏ lỡ lời dặn | Để dành câu hỏi đến khi thầy hỏi lớp |
| Ngồi dựa tường, duỗi chân ra sàn khi nghỉ | Người khác vấp phải chân | Ngồi gọn ở mép, chân thu lại |
| Tự ý dùng dụng cụ, binh khí của lớp | Không biết cách dùng an toàn | Xin phép thầy trước mỗi lần |
| Chào qua loa, vừa chào vừa cười nói | Đầu óc chưa vào buổi tập | Chào trọn, dừng hẳn hai giây |
| Bỏ về giữa buổi không báo | Thầy không biết ai đang ổn, ai không | Luôn báo thầy, kể cả chỉ ra ngoài một lát |
Câu nên hỏi thầy ngay buổi đầu: "Lớp mình chào thế nào, xếp hàng thế nào, em đến muộn thì làm gì, em cần nghỉ giữa buổi thì báo thầy ra sao?" Bốn câu, một phút, và bạn tránh được gần hết những lần lúng túng trong tháng đầu.
Câu hỏi thường gặp
Người mới không biết chào thế nào có bị thầy trách không?
Thường thì không. Thầy biết người mới chưa quen. Cách tốt nhất là hỏi ngay buổi đầu và nhìn các bạn cấp cao làm. Sau vài buổi, chào sẽ thành phản xạ.
Cúi chào trong võ có ý nghĩa gì với người tập phong trào?
Trong tập luyện phong trào, cúi chào được hiểu là phép lịch sự và tôn trọng với thầy, bạn tập và nơi tập, như cách chào hỏi thông thường, đồng thời là mốc để đầu óc bước vào buổi tập. Nếu bạn còn băn khoăn, hỏi thầy cách lớp hiểu phép chào.
Đến muộn có nên vào lớp không hay về luôn?
Vẫn nên vào nếu lớp cho phép, nhưng chờ ở mép sàn đến khi thầy ra hiệu, chào rồi nhập cuối hàng. Nếu đã quá muộn để khởi động đủ, tự khởi động ở mép trước khi vào phần tập nặng.
Có phải chào bạn tập đai thấp hơn mình không?
Có. Phép chào trước và sau đối luyện áp dụng với mọi bạn tập, không phân cấp đai. Chào bạn tập là cam kết giữ an toàn cho người ấy trong lượt tập sắp tới.
Vì sao phải tháo nhẫn và cắt móng tay khi tập võ?
Vì nhẫn, vòng, móng dài dễ làm rách da, móc vào võ phục, thậm chí gây chấn thương ngón tay cho bạn và bạn tập, nhất là khi nắm, vật, thoát nắm. Đây vừa là phép lịch sự vừa là quy tắc an toàn.