Phụ dạy võ lần đầu cần ba kỹ năng trước mọi thứ khác: cầm tấm đỡ an toàn cho cả hai người, nhìn ra một lỗi gốc thay vì mười lỗi ngọn, và nói lời sửa bằng một câu tả cảm giác đúng. Phần lớn người mới phụ dạy nói quá nhiều, sửa quá nhiều lỗi một lúc và cầm tấm đỡ theo kiểu làm đau cổ tay của chính mình.
Bài này dành cho võ sinh được thầy giao giúp lớp dưới lần đầu, ở bất kỳ môn nào. Nội dung gồm cách cầm tấm đỡ cho đòn tay và đòn chân, cách nhìn lỗi theo thứ tự từ dưới lên, cách nói, những giới hạn an toàn bạn không được vượt, và điều bạn nên ghi lại để chính tay nghề của mình lên theo. Chuyện tuyển dụng, phân vai và vận hành lớp thì thuộc về thầy và võ đường, không bàn ở đây.
Cầm tấm đỡ đúng: việc đầu tiên thầy giao
Cầm tấm đỡ nghe đơn giản nhưng là chỗ người phụ dạy hay đau cổ tay, vai, và làm người mới học sai khoảng cách. Tuỳ võ đường, tấm đỡ có thể là tấm tròn cầm tay, tấm chữ nhật đeo tay hay găng đỡ đòn. Nguyên tắc chung:
| Đòn | Cách cầm | Lỗi hay gặp | Cảm giác đúng |
|---|---|---|---|
| Đấm thẳng | Tấm ngang vai người đấm, mặt tấm vuông góc với hướng đấm, khuỷu hơi cong | Duỗi thẳng tay, cổ tay bị bẻ ngược khi đỡ | Lực truyền vào vai và thân, tay hơi lùi theo đòn |
| Đấm móc, đấm vòng | Xoay mặt tấm về phía đòn đi tới, giữ sát người hơn | Cầm thẳng mặt như đỡ đấm thẳng, đòn trượt vào tay | Đòn chạm giữa tấm, không có tiếng trượt |
| Đá tống | Tấm áp sát bụng, hai tay ôm chặt, chân sau làm trụ | Cầm xa người, bị đẩy bật ra sau | Thân chịu lực, lùi nửa bước theo đòn |
| Đá vòng | Tấm nghiêng theo góc đòn, ngang hông hoặc ngang ngực người đá | Cầm quá cao so với khả năng người mới | Chân đá chạm đúng tấm bằng phần mà thầy dạy |
Luôn hỏi người tập "đòn gì, mấy lần" trước khi đưa tấm lên, và giữ tấm ở độ cao mà người mới đá tới được mà không phải nghiêng người. Cầm cao để làm khó là cách nhanh nhất khiến người mới đổ người, ngã hoặc căng cơ. Không cầm tấm cho đòn bạn chưa được thầy chỉ cách đỡ.
Nhìn lỗi theo thứ tự từ chân lên
Người mới phụ dạy hay thấy lỗi ở tay vì tay dễ nhìn nhất. Nhưng phần lớn lỗi ở tay là hậu quả của chân và hông. Nhìn theo thứ tự này, dừng ở lỗi đầu tiên tìm thấy:
- Bàn chân và hướng mũi chân: chân có đặt đúng tấn không, mũi chân trụ có hướng đúng không, gót có xoay khi cần xoay không.
- Gối: gối có khoá thẳng không, có đổ vào trong khi chịu lực không. Gối đổ vào trong là lỗi cần nhắc ngay vì liên quan chấn thương.
- Hông và thân: hông có tham gia vào đòn không, thân có đổ ra sau hay gập về trước để bù không.
- Vai và tay thủ: vai có nhô, tay không ra đòn có tụt khỏi vị trí thủ không.
- Tay ra đòn và đầu: đường đi của tay, cổ tay thẳng chưa, cằm có bị ngửa lên không.
Tìm thấy lỗi đầu tiên thì dừng, sửa đúng lỗi đó. Ví dụ người mới đấm thấy tay yếu, nhìn từ dưới lên thì gót chân sau không xoay; sửa gót trước, rất có thể tay sẽ tự tốt lên. Nếu không chắc lỗi nào là gốc, hỏi thầy, đừng đoán rồi sửa nhầm cho người ta cả tháng.
Nói lời sửa: một câu, tả cái đúng
Cách nói quyết định người mới có làm theo được hay không. Bảng dưới so sánh câu nên nói và câu nên tránh cho vài lỗi hay gặp:
| Lỗi thấy được | Câu nên tránh | Câu nên nói |
|---|---|---|
| Vai nhô khi đấm | "Sai rồi, vai lên kìa" | "Đấm mà để vai nằm yên dưới tai, như đang cầm hai túi nước" |
| Đổ người ra sau khi đá tống | "Đứng thẳng lên, đừng ngả" | "Đá mà mắt vẫn nhìn ngang tấm, ngực đi về phía tấm" |
| Gối trụ khoá thẳng | "Gối sai rồi" | "Chùng gối trụ một chút như đang ngồi xuống ghế cao" |
| Tay thủ tụt khi đá | "Tay đâu rồi" | "Đá xong mà nắm tay vẫn chạm má" |
| Thở nín khi ra đòn | "Phải thở chứ" | "Ra đòn thì thở ra một tiếng ngắn" |
Câu tốt có ba đặc điểm: nói cái cần làm chứ không nói cái sai, gắn với một hình ảnh hay cảm giác dễ hình dung, và ngắn tới mức người tập nhớ được khi đang ra đòn. Sau khi nói, cho người ta năm lần thử rồi mới nói tiếp. Khen đúng lúc làm đúng, bằng câu cụ thể như "lần này gối chùng đúng rồi", không phải "tốt lắm" chung chung.
Giới hạn an toàn người phụ dạy không được vượt
Bạn không phải thầy, và cũng chưa chịu trách nhiệm như thầy. Mấy ranh giới sau giữ cho người mới an toàn và giữ cho bạn khỏi rắc rối:
- Không dạy kỹ thuật ngoài phần thầy giao, nhất là đòn ngã, quật, khoá gỡ, đòn vào đầu, đòn bằng binh khí.
- Không đối luyện tự do với người mới, kể cả khi họ xin. Nếu có đối luyện thì là có hẹn trước, tốc độ của người mới, có bảo hộ và có thầy nhìn.
- Không ép dẻo, không đè người mới để kéo giãn, không bắt giữ tấn tới run bần bật.
- Thấy người mới đau nhói, choáng, va đầu, mặt tái hay khó thở thì dừng ngay, cho ngồi nghỉ và báo thầy, không tự xử lý.
- Không chạm vào người tập để chỉnh tư thế nếu chưa hỏi và chưa được đồng ý. Với nhiều người, chỉ bằng lời hoặc làm mẫu là đủ.
- Không nhận người tập riêng ngoài lớp, không hứa hẹn kết quả thi đai.
Nếu không chắc một việc có nằm trong phần được giao không, câu trả lời là hỏi thầy trước. Thầy giao phụ dạy là giao niềm tin; giữ ranh giới là cách giữ niềm tin đó.
Phụ dạy làm tay nghề của bạn lên thế nào
Điều nhiều người phụ dạy bất ngờ nhất là chính đòn của mình thay đổi. Khi phải nhìn mười người mới đấm trong một buổi, bạn thấy rất rõ lỗi gốc nằm ở đâu, và bắt đầu thấy chính lỗi đó trên người mình. Khi phải tìm một câu tả cảm giác đúng cho người khác, bạn buộc phải hiểu cảm giác đúng của mình rõ hơn.
Để tận dụng điều đó, sau mỗi buổi phụ dạy ghi lại ba thứ: lỗi nào gặp nhiều nhất hôm nay, câu nói nào làm người mới sửa được ngay, và câu hỏi nào của người mới làm bạn lúng túng. Câu hỏi làm bạn lúng túng là chỗ bạn hiểu chưa tới; mang nó đi hỏi thầy.
Chị Lan 45 tuổi, sau bốn năm tập, được thầy giao kèm nhóm người lớn tuổi mới vào. Câu hỏi đầu tiên của một học viên là "sao lúc đứng tấn con đau gối mà chị thì không". Chị không trả lời được, hỏi thầy, và lần đầu tiên hiểu rõ chuyện gối phải hướng theo mũi chân. Từ đó tấn của chính chị cũng thấp và vững hơn.
Võ sinh Khôi đai xanh, khi được giữ tấm đỡ cho lớp thiếu niên, nhận ra mình hay đứng sai khoảng cách khi đá vòng vì chưa từng để ý khoảng cách của người khác. Phụ dạy không lấy mất giờ tập của bạn nếu bạn coi nó là một phần của việc tập.
Câu hỏi nên hỏi thầy trước và sau buổi phụ dạy
Thầy cần biết bạn hiểu đúng việc được giao, và bạn cần phản hồi về cách mình kèm. Những câu ngắn sau giúp cả hai:
- Trước buổi: "Hôm nay con kèm nhóm nào, phần nào, và có lỗi nào thầy muốn con chú ý riêng không ạ?"
- Trước buổi: "Có bạn nào trong nhóm đang có chấn thương hay cần lưu ý gì không ạ?"
- Trong buổi, khi không chắc: "Thầy xem giúp con, bạn này lỗi ở gót hay ở hông ạ?"
- Sau buổi: "Lúc con cầm tấm đỡ, thầy thấy độ cao và cách lùi theo đòn đã ổn chưa?"
- Sau buổi: "Có câu nào con nói làm bạn ấy hiểu sai không ạ?"
- Sau buổi: "Lần sau con nên kèm thêm phần nào, hay giữ nguyên ạ?"
Câu thứ hai rất quan trọng mà hay bị quên. Biết trước người mới có đau lưng, gối yếu hay vừa ốm dậy giúp bạn chọn độ cao tấm đỡ, số lần, tốc độ, và không vô tình đẩy họ quá sức.
Lỗi hay gặp của người mới phụ dạy và cách sửa
Hầu hết người phụ dạy lần đầu mắc cùng một nhóm lỗi, không phải vì kém mà vì chưa quen đứng ở phía bên kia. Đối chiếu với mình sau vài buổi đầu:
| Lỗi | Biểu hiện | Cách sửa |
|---|---|---|
| Nói quá nhiều | Giảng hai phút cho một cú đấm, người mới đứng nghe tới nguội người | Một câu, rồi cho làm năm lần, rồi mới nói tiếp |
| Sửa mười lỗi một lúc | Người mới rối, không làm đúng được cái nào | Nhìn từ chân lên, sửa lỗi đầu tiên tìm thấy |
| Làm mẫu bằng tốc độ thật | Người mới không kịp nhìn thấy gì | Làm mẫu chậm, quay lưng hoặc đứng nghiêng để người mới nhìn cùng hướng |
| Thể hiện trình độ | Đá mạnh, đá cao để làm mẫu, làm người mới ngợp | Làm mẫu ở mức người mới có thể đạt trong vài tuần |
| Chỉ để ý người giỏi trong nhóm | Người chậm bị bỏ rơi, dễ tự làm sai một mình | Mỗi buổi chủ động đến cạnh người chậm nhất ít nhất hai lần |
| Quên bản thân đang mệt | Cầm tấm đỡ liên tục, cuối buổi cổ tay và vai đau | Đổi tay, xin nghỉ ngắn, báo thầy khi thấy đau |
Võ sinh Khôi đai xanh trong buổi kèm đầu tiên đã dính ba lỗi đầu cùng lúc: giảng dài, sửa cả tay lẫn chân, rồi làm mẫu bằng một cú đá vòng nhanh tới mức em nhỏ đứng trước chỉ nghe thấy tiếng gió. Thầy chỉ góp một câu sau buổi: lần sau nói ít bằng một nửa, làm chậm gấp đôi. Buổi thứ hai, nhóm của Khôi tiến bộ rõ hơn hẳn.
Câu hỏi thường gặp
Võ sinh đai gì thì được phụ dạy?
Tuỳ môn và tuỳ võ đường, không có mốc chung. Thường thầy giao việc nhỏ như cầm tấm đỡ, đếm nhịp khởi động cho võ sinh đã tập vài năm, có nền vững và có thái độ tốt. Kèm riêng một nhóm thì thường dành cho người đai cao hơn. Quyết định là của thầy.
Phụ dạy có làm mất thời gian tập của bản thân không?
Có thể, nếu bạn để giờ phụ dạy thay hẳn giờ tập. Nên thoả thuận với thầy để vẫn có phần tập riêng mỗi tuần. Còn trong giờ phụ dạy, nhìn lỗi người khác và tìm cách giải thích là một kiểu tập rất có ích cho tay nghề của bạn.
Khi người mới không sửa được dù đã nói nhiều lần thì làm sao?
Đổi cách nói, thử làm mẫu chậm, hoặc tách đòn ra thành phần nhỏ hơn. Nếu vẫn không được, có thể bạn đang sửa lỗi ngọn chứ không phải lỗi gốc. Lúc đó nhờ thầy nhìn giúp thay vì tiếp tục lặp lại cùng một câu.
Có nên chạm vào người tập để chỉnh tư thế không?
Chỉ khi cần, sau khi đã hỏi và người tập đồng ý, và chạm nhẹ ở vị trí trung tính như vai, khuỷu tay, đầu gối. Nhiều trường hợp chỉ bằng lời hoặc làm mẫu là đủ. Với trẻ em, tuân theo quy định của võ đường và luôn có thầy ở gần.
Cầm tấm đỡ bị đau cổ tay phải làm sao?
Thường do duỗi thẳng tay, cầm xa người hoặc để cổ tay bị bẻ ngược khi đòn tới. Giữ khuỷu hơi cong, áp tấm gần thân hơn, lùi nhẹ theo đòn. Nếu vẫn đau kéo dài, nghỉ phần cầm tấm và đi khám, không cố chịu.
Người phụ dạy có được tự đặt bài tập cho lớp không?
Chỉ trong phạm vi thầy giao. Nếu thấy một bài tập có thể giúp nhóm mình kèm, hãy đề xuất với thầy trước buổi. Tự ý thêm bài, nhất là bài có ngã, nhảy, va chạm, có thể vượt sức người mới và nằm ngoài trách nhiệm của bạn.