Gỡ nắm cổ tay hiệu quả là xoay cẳng tay để cạnh cổ tay đi qua chỗ hở giữa ngón cái và các ngón còn lại của người nắm, dùng khuỷu làm đòn bẩy và để cả thân, cả bước chân đi cùng tay. Giằng thẳng ra sau bằng sức cánh tay là kéo co với bốn ngón tay của người nắm, và người khoẻ hơn sẽ thắng.
Gỡ nắm là phần mở đầu của khoá gỡ trong nhiều môn, tuỳ môn có thể gọi là thoát nắm, gỡ tay, phá nắm. Bài này đi sâu cơ chế trên sàn tập: vì sao ngón cái là chỗ yếu, các kiểu nắm khác nhau đổi hướng gỡ thế nào, vai trò của khuỷu và bước chân, cách gỡ nắm áo ngực ở mức nguyên lý, bài luyện đôi và lỗi hay gặp. Tất cả tập với bạn tập hợp tác, tăng lực dần, có thầy. Chuyện tự vệ ngoài đời là chủ đề khác, ưu tiên tránh và rời đi.
Vì sao ngón cái là chỗ hở
Khi một bàn tay nắm quanh cổ tay bạn, bốn ngón tay ở một phía và ngón cái ở phía kia. Bốn ngón tay cùng nhau tạo lực nắm rất chắc, nhưng ngón cái chỉ có một, và chỗ ngón cái chạm đầu ngón trỏ hoặc ngón giữa là chỗ vòng tay khép lại kém nhất. Đó là khe hở của mọi cú nắm.
Có thể tự kiểm chứng điều này: nắm cổ tay bạn tập thật chặt, rồi nhờ họ kéo thẳng ra sau. Bạn giữ được khá lâu. Giờ nhờ họ xoay cổ tay về phía ngón cái của bạn. Gần như ai cũng thấy tay mình bị mở ra ngay, dù họ dùng ít sức hơn.
Gỡ nắm đúng là đưa phần hẹp nhất của cổ tay bạn, tức cạnh xương phía ngón út hoặc phía ngón cái tuỳ hướng, đi ra qua khe hở đó. Bạn không chống lại bốn ngón tay, bạn đi vòng qua chúng. Lực cần dùng nhỏ hơn rất nhiều so với giằng, và người nắm dù khoẻ cũng khó giữ, vì ngón cái của họ không thể tự khép chặt hơn được bao nhiêu.
Chỗ dễ sai là hướng. Người mới hay xoay cổ tay về phía bốn ngón tay, vì đó là phía họ nhìn thấy rõ nhất. Xoay sai hướng là ép cổ tay vào lòng bàn tay người nắm, nắm càng chặt thêm. Trước khi gỡ, nhìn xem ngón cái của bạn tập nằm ở đâu: đó là hướng ra.
Các kiểu nắm và hướng gỡ
Hướng gỡ thay đổi theo kiểu nắm. Bảng này là nguyên lý chung; chi tiết bước chân và tay còn lại theo cách lớp mình dạy.
| Kiểu nắm | Ngón cái người nắm ở đâu | Hướng đưa cổ tay ra | Lỗi hay gặp |
|---|---|---|---|
| Nắm cùng bên, úp tay (tay phải người nắm vào tay trái bạn) | Phía trên, lệch về giữa người bạn | Xoay cẳng tay lên và vào phía giữa, khuỷu đưa về phía người nắm | Kéo thẳng về sau |
| Nắm chéo, úp tay (tay phải nắm tay phải) | Phía trên, lệch ra ngoài cổ tay | Xoay lên và ra ngoài qua khe ngón cái | Xoay vào trong theo thói quen |
| Hai tay nắm một tay | Hai ngón cái gần nhau ở phía trên | Tay còn lại nắm lấy nắm tay của mình, kéo lên qua giữa hai ngón cái | Giằng bằng một tay |
| Nắm từ dưới lên | Phía dưới cổ tay | Xoay xuống và ra, hạ khuỷu | Cố nhấc tay lên |
Vị trí ngón cái còn tuỳ người nắm úp hay ngửa bàn tay, nắm cao hay thấp; bảng chỉ đúng với kiểu nắm phổ biến. Luôn kiểm tra bằng mắt trong những tuần đầu.
Nắm từ dưới lên thường gặp khi bạn tập nắm để kéo tay bạn xuống. Ở kiểu nắm này, người mới hay cố nhấc tay lên, chống lại đúng hướng mạnh nhất của người nắm. Hạ khuỷu xuống thấp và gần thân, cổ tay sẽ tự xoay ra.
Đừng cố thuộc bảng. Mỗi lần bị nắm, nhìn ngón cái một giây là đủ biết hướng. Sau vài trăm lần tập, mắt không còn cần nhìn nữa, cổ tay tự cảm nhận được chỗ hở.
Khuỷu, thân và bước chân
Khuỷu là đòn bẩy. Thay vì xoay cổ tay bằng cơ cẳng tay, đưa khuỷu đi theo một vòng nhỏ về phía người nắm. Cẳng tay thành một cây đòn bẩy mà cổ tay là đầu ngắn, khuỷu là đầu dài. Lực ở khuỷu nhỏ mà lực ở chỗ ngón cái người nắm lớn.
Thân đi cùng tay. Khi gỡ, xoay thân nhẹ theo hướng gỡ. Lực từ hông truyền ra vai, xuống tay. Người chỉ dùng tay sẽ thấy cẳng tay mỏi nhanh và gỡ không dứt khoát.
Bước chân tạo góc. Một bước nhỏ ra ngoài hoặc vào trong, tuỳ hướng gỡ, làm góc kéo của người nắm thay đổi. Ở góc mới, cổ tay họ bị bẻ nhẹ và lực nắm yếu đi. Bước luôn đi trước hoặc cùng lúc với tay, không đi sau.
Thả lỏng trước khi gỡ. Người bị nắm theo phản xạ gồng cả cánh tay. Tay gồng to ra, ép chặt hơn vào lòng bàn tay người nắm. Thả lỏng vai và cẳng tay một nhịp trước khi gỡ, cổ tay nhỏ lại và dễ trượt ra.
Đừng nhìn chằm chằm vào tay. Nhìn ngón cái một thoáng để biết hướng, rồi nhìn lên ngực hoặc vai người nắm. Trong đối luyện, tay kia của bạn tập cũng là thứ cần để ý.
Gỡ nắm áo ngực ở mức nguyên lý
Khi bị nắm ve áo hay áo ngực, nguyên lý vẫn là tìm khe ngón cái và không kéo co. Nhưng có hai điều khác. Thứ nhất, bạn không di chuyển được thứ bị nắm, vì áo dính vào người; thay vào đó, bạn tác động lên cổ tay hoặc khuỷu của người nắm. Thứ hai, người nắm áo thường dùng tay đó để kéo đẩy, nên phá thăng bằng của họ và gỡ nắm đi liền nhau.
Ở mức phong trào, các lớp thường dạy những nguyên lý chung: áp tay mình lên mu bàn tay người nắm để giữ nó lại trên ngực, xoay thân hoặc bước chân để tạo góc làm cổ tay họ gập, rồi đẩy khuỷu họ ra để tay rời áo. Chi tiết cụ thể, và phần nối sang khoá hoặc đẩy ra, mỗi môn một khác và nên học trực tiếp với thầy.
Không tập phần gỡ nắm áo bằng cách bẻ ngón tay, vặn cổ tay người nắm thật mạnh hay đánh vào mặt. Trên lớp, mục tiêu là rời nắm và giữ khoảng cách. Nắm tóc, nắm cổ, ôm từ sau là những tình huống cần thầy dạy riêng với đối tác và bảo hộ phù hợp, không tự mò.
Bài luyện đôi tiến dần
Bạn tập nắm với lực tăng dần qua các bậc. Mỗi bậc làm cả hai tay, cả kiểu nắm đối diện và nắm chéo.
- Bạn tập nắm nhẹ. Bạn tìm khe ngón cái bằng mắt, gỡ rất chậm, chú ý xoay khuỷu. Mười lần mỗi kiểu nắm.
- Bạn tập nắm vừa. Thêm bước chân tạo góc. Bạn tập nói cho bạn biết lúc nào họ thấy nắm của mình yếu đi.
- Bạn tập nắm chặt nhưng không kéo. Bạn thả lỏng một nhịp trước khi gỡ. So sánh với lần gồng trước khi gỡ.
- Bạn tập nắm và kéo nhẹ về một hướng. Bạn bước theo hướng kéo một chút rồi gỡ, thay vì kéo ngược.
- Bạn tập nắm bất ngờ ở một trong hai tay, chậm. Bạn gỡ mà không được nhìn quá một giây. Chỉ làm khi thầy cho phép.
Bạn tập phải nắm thật, nhưng không bóp, không véo, không vặn. Người nắm cũng đang tập: tập cảm nhận lúc nắm của mình bị phá và nói lại cho bạn tập biết. Khi đổi vai, hai người học được cả hai phía của cùng một chỗ hở.
Lịch luyện bốn tuần
Gỡ nắm là bài ngắn, dễ lồng vào khởi động hay cuối buổi. Năm đến mười phút mỗi buổi, đều đặn, tốt hơn một buổi dài rồi bỏ.
- Tuần 1: bậc nắm nhẹ, chỉ kiểu nắm đối diện, hai tay. Nói to hướng gỡ trước mỗi lần, để mắt và miệng cùng xác nhận chỗ ngón cái.
- Tuần 2: thêm kiểu nắm chéo và bậc nắm vừa có bước chân. Bạn tập đổi kiểu nắm ngẫu nhiên nhưng báo trước bằng lời.
- Tuần 3: thêm nắm hai tay vào một tay và bậc thả lỏng trước khi gỡ. Ghi lại kiểu nắm nào mình gỡ chậm nhất.
- Tuần 4: bậc nắm có kéo nhẹ, bước theo rồi gỡ. Nếu thầy cho phép, thử bậc nắm bất ngờ ở tốc độ chậm.
- Ở nhà: không có bạn tập thì tự nắm cổ tay trái bằng tay phải, cảm nhận khe ngón cái của chính mình. Bài này nhỏ nhưng giúp mắt quen chỗ hở.
- Người cổ tay yếu, đau khớp ngón hay đang có viêm gân nên giảm lực nắm của bạn tập và hỏi bác sĩ nếu đau kéo dài.
Sau bốn tuần, cảm giác đúng là bạn không còn cần nghĩ hướng gỡ ở kiểu nắm đối diện. Kiểu nắm chéo và hai tay thường cần thêm vài tuần nữa.
Lỗi hay gặp, cách sửa và câu hỏi cho thầy
Lỗi gỡ nắm phần lớn đến từ thói quen dùng sức. Sửa bằng cách tập chậm hơn, không phải mạnh hơn.
- Giằng thẳng về sau: kéo co với bốn ngón tay. Sửa bằng cách xoay về khe ngón cái.
- Xoay sai hướng: cổ tay bị ép thêm vào lòng bàn tay người nắm. Nhìn ngón cái trước khi gỡ.
- Chỉ dùng cổ tay: cổ tay mỏi, gỡ không dứt. Đưa khuỷu đi theo vòng, xoay thân.
- Gồng cả cánh tay: tay to ra, nắm chặt thêm. Thả lỏng một nhịp.
- Bước sau tay: mất góc, phải dùng sức. Bước trước hoặc cùng lúc với tay.
- Hỏi thầy: kiểu nắm này em nên gỡ về hướng nào?
- Hỏi thầy: sau khi gỡ, lớp mình dạy lùi ra, đẩy hay nối sang đòn khác?
- Hỏi thầy: em có cổ tay yếu, nên tập ở mức lực nào?
Anh Minh tập Vovinam ba năm từng gỡ mọi cú nắm bằng sức, và với bạn tập nhỏ người thì luôn được. Đến khi gặp một bạn tập khoẻ hơn nắm chặt, anh không gỡ nổi. Thầy cho anh một tháng chỉ được dùng một nửa sức. Anh nói lúc đầu thấy như mình yếu đi, nhưng cuối tháng gỡ được cả người khoẻ nhất lớp. Chị Lan 45 tuổi thì học nhanh hơn anh, vì chị chưa từng có thói quen dùng sức.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao gỡ nắm cổ tay phải xoay về phía ngón cái?
Vì ngón cái là chỗ vòng nắm khép yếu nhất, chỉ có một ngón đối lại bốn ngón. Xoay cổ tay đi ra qua khe đó cần ít lực hơn nhiều so với kéo ngược lại bốn ngón tay của người nắm.
Người yếu có gỡ được nắm của người khoẻ không?
Trên lớp, với kỹ thuật đúng thì thường gỡ được, vì gỡ nắm dựa vào hướng và đòn bẩy hơn là sức. Tuy vậy ngoài đời có nhiều yếu tố khác, và mục tiêu luôn là tránh xung đột, rời đi an toàn.
Gỡ nắm có cần bước chân không?
Rất nên. Một bước nhỏ tạo góc làm cổ tay người nắm gập nhẹ và lực nắm yếu đi. Gỡ không có bước chân vẫn được nhưng tốn sức hơn và dễ bị nắm lại.
Bạn tập nắm có được bóp mạnh không?
Trong bài tập, bạn tập nắm thật để bài có ý nghĩa, nhưng không bóp, véo hay vặn. Lực nắm tăng dần qua các bậc theo thoả thuận giữa hai người và chỉ dẫn của thầy.
Có nên tập gỡ nắm tóc, nắm cổ ở nhà không?
Không nên tự tập. Những tình huống này có nguy cơ chấn thương cổ và da đầu, cần thầy dạy trực tiếp với đối tác và bảo hộ phù hợp. Ở nhà chỉ nên ôn gỡ nắm cổ tay ở lực nhẹ.